Kết tinh từ đôi bàn tay khéo léo
Tại vùng đất Sơn Đồng (Hà Nội), có một làng nghề đã bền bỉ tồn tại và phát triển hơn 1.000 năm lịch sử. Không chỉ nổi tiếng với những pho tượng, hoành phi, câu đối hay đồ thờ sơn son thếp vàng tinh xảo, nơi đây còn được xem là cái nôi của một di sản văn hóa sống, kết tinh từ đôi bàn tay khéo léo, lòng thành kính và tâm huyết được truyền nối qua nhiều thế hệ nghệ nhân.
Mới đây, Làng nghề điêu khắc, sơn mỹ nghệ Sơn Đồng đã chính thức trở thành thành viên của Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới, là một trong 4 làng nghề của Hà Nội tham gia mạng lưới này, cùng với làng nghề gốm sứ Bát Tràng, dệt lụa Vạn Phúc và làng nghề khảm trai sơn mài Chuyên Mỹ.
Từ thời Tiền Lê (thế kỷ 10), với dấu ấn của Đức Thánh Đào Trực - người được xem là tổ nghề, Sơn Đồng đã hình thành nền tảng vững chắc cho nghề điêu khắc, truyền dạy qua từng thế hệ.
Đa số các hộ dân tại làng nghề Sơn Đồng, làm và sinh sống bằng nghề thủ công mỹ nghệ. (Ảnh: Trần Việt/TTXVN)
Làng nghề điêu khắc, sơn mỹ nghệ Sơn Đồng từng bị mai một vào những năm kháng chiến chống Mỹ và thời kỳ bao cấp, nhưng sau đó đã được các nghệ nhân Nguyễn Chí Dậu và Nguyễn Đức Cường khôi phục vào năm 1983. Cụ Nguyễn Chí Dậu, một nghệ nhân giỏi ở Sơn Đồng - đã quyết định khôi phục nghề truyền thống bằng việc đứng ra tổ chức lớp học nghề chạm khắc gỗ và sơn mài, cốt là để truyền nghề cho con cháu.
Hơn 30 học trò ngày đó bây giờ đã trở thành những người thợ giỏi, chủ cơ sở sản xuất lớn trong làng và đang tiếp tục truyền nghề cho thế hệ trẻ. Đến nay, nghề truyền thống của làng cứ thế hệ sau nối tiếp thế hệ trước.
Sơn Đồng được ví như là "thiên đường" về đồ thờ cúng hay đồ chạm khắc thủ công mỹ nghệ. Sản phẩm của làng nghề mỹ nghệ Sơn Đồng chủ yếu là tượng và đồ thờ sơn son thếp vàng, thếp bạc, phục vụ nhu cầu văn hóa tâm linh và tín ngưỡng của người dân.
Các pho tượng gỗ ở Sơn Đồng được tạo tác theo những quy chuẩn chặt chẽ về tỷ lệ và hình khối giữa các bộ phận, nhờ đó luôn đạt sự cân đối, hài hòa và mang nét đặc trưng riêng của làng nghề. Điều đặc biệt là người thợ Sơn Đồng có thể chế tác hầu hết các pho tượng thờ theo yêu cầu mà không cần dựa vào mẫu có sẵn.
Từ những thân gỗ mít mộc mạc, qua đôi bàn tay khéo léo và tài hoa của các nghệ nhân, những pho tượng dần hiện lên sống động, có thần thái và chiều sâu tâm linh riêng biệt.
Năm 2007, Sách Kỷ lục Việt Nam đã ghi danh Sơn Đồng là “Làng nghề tạc tượng và đồ thờ phụng Phật giáo lớn nhất Việt Nam."
Để tạo nên những tác phẩm ấy, người thợ không chỉ cần kỹ thuật điêu luyện và kinh nghiệm lâu năm mà còn phải am hiểu văn hóa Phật giáo, tín ngưỡng dân gian cùng các điển tích liên quan. Việc nắm rõ đặc điểm, tính cách và vị trí của từng pho tượng trong đời sống tâm linh giúp các nghệ nhân truyền được "hồn" vào mỗi tác phẩm.
Nghệ nhân làng nghề Sơn Đồng có kỹ năng điêu luyện về chế tác các sản phẩm tâm linh. (Ảnh: Trần Việt/TTXVN)
Phát triển bền vững, gắn bảo tồn nghề truyền thống với đổi mới sáng tạo
Với quy trình chế tác tỉ mỉ từ chọn gỗ, đục chạm, sơn lót, thếp vàng đến tô vẽ hoàn thiện, mỗi sản phẩm đều trải qua quá trình sáng tạo kỳ công và hỏi kỹ năng, cảm xúc và sự tĩnh tâm. Đôi bàn tay tài hoa của người nghệ nhân Sơn Đồng còn lưu dấu ấn tại các công trình văn hóa của Hà Nội như: Văn Miếu-Quốc Tử Giám, Khuê Văn Các, đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc, chùa Một Cột...
Năm 2007, Sách Kỷ lục Việt Nam đã ghi danh Sơn Đồng là “Làng nghề tạc tượng và đồ thờ phụng Phật giáo lớn nhất Việt Nam." Hiện nay, các sản phẩm của Sơn Đồng không chỉ xuất hiện khắp mọi miền đất nước, mà còn hiện diện tại các không gian tâm linh của kiều bào Việt ở châu Âu, châu Mỹ, Đông Nam Á...
Hiện nay, Làng nghề điêu khắc, sơn mỹ nghệ Sơn Đồng có hàng trăm cơ sở sản xuất, hơn 4.000 lao động trực tiếp, cùng mạng lưới nghệ nhân, thợ giỏi và thế hệ trẻ đang được đào tạo nối nghề. Các sản phẩm Sơn Đồng đạt chuẩn OCOP 3-4 sao, liên tục được vinh danh tại các triển lãm, lễ hội nghề truyền thống trong và ngoài nước.
Tối 8-5 vừa qua, cùng với Làng nghề khảm trai sơn mài Chuyên Mỹ, Làng nghề điêu khắc, sơn mỹ nghệ Sơn Đồng đã chính thức trở thành thành viên của Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới. Việc làng nghề được quốc tế vinh danh không chỉ góp phần bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống mà còn mở ra cơ hội xúc tiến thương mại, phát triển thương hiệu, nâng cao giá trị sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam trên thị trường quốc tế.
Hoạt động sản xuất tại làng nghề Sơn Đồng. (Ảnh: TTXVN phát)
Theo Tiến sỹ Darlie Oommen Koshy - Phó Chủ tịch Hội đồng Thủ công Thế giới AISBL, hai làng nghề Chuyên Mỹ và Sơn Đồng đã chứng minh rằng nghề thủ công không thuộc về quá khứ, mà chính là một phần của đời sống đương đại đang tiếp tục phát triển, tạo sinh kế và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Vì vậy, nghề thủ công cần được nhìn nhận như một phần thiết yếu của nền kinh tế sáng tạo toàn cầu.
Việc gia nhập mạng lưới quốc tế được kỳ vọng sẽ tạo thêm động lực để Sơn Đồng phát triển bền vững, gắn bảo tồn nghề truyền thống với đổi mới sáng tạo, phát triển du lịch văn hóa và nâng cao giá trị sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam trong thời kỳ hội nhập. Đồng thời, đây cũng là cơ hội để các nghệ nhân Sơn Đồng giao lưu, học hỏi kinh nghiệm từ nhiều trung tâm thủ công nổi tiếng trên thế giới, tiếp tục gìn giữ và lan tỏa tinh hoa nghề Việt tới bạn bè quốc tế.
Nghệ nhân làng nghề Sơn Đồng hoàn thiện sản phẩm. (Ảnh: TTXVN phát)
