Để phát huy hiệu quả, thị trường cần khung pháp lý rõ ràng, cơ chế bảo đảm thanh toán đáng tin cậy và kết nối chặt chẽ với hoạt động sản xuất kinh doanh.
Hóa giải biến động giá bằng công cụ phái sinh
Nhiều năm qua, liên kết giữa ND và DN được kỳ vọng giúp ổn định đầu ra, nâng cao giá trị nông sản. Tuy nhiên, không ít thỏa thuận bao tiêu bị đổ vỡ khi giá thị trường biến động. Chẳng hạn đến mùa thu hoạch, giá tăng cao có ND bán cho bên khác; còn giá xuống thấp có DN trì hoãn hoặc từ chối thu mua. Người sản xuất khó tính toán thu nhập, DN khó chủ động nguồn hàng, còn niềm tin giữa các bên dần suy giảm.
Đằng sau tình trạng này là rủi ro giá chưa được phân chia hợp lý và cơ chế bảo đảm thực hiện cam kết còn yếu. Khi chênh lệch giữa giá thỏa thuận và giá thị trường quá lớn, một bên có động cơ bỏ hợp đồng. Việc yêu cầu bồi thường lại có thể kéo dài, tốn kém, trong khi nông sản cần tiêu thụ đúng thời điểm và DN phải bảo đảm tiến độ giao hàng. Liên kết vì vậy cần được hỗ trợ bằng công cụ quản trị rủi ro và cơ chế thực hiện nghĩa vụ đủ tin cậy.
Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh nếu được Quốc hội thông qua và triển khai hiệu quả, có thể tạo thêm nền tảng pháp lý đáp ứng yêu cầu này. Các cơ chế ký quỹ, thanh toán bù trừ và xử lý mất khả năng thanh toán, sẽ giúp cam kết giao dịch được hỗ trợ bằng nguồn lực tài chính và quy trình cụ thể được bảo đảm bởi thị trường phái sinh.
Đối với người ND, công cụ phái sinh mở thêm khả năng chủ động trước biến động giá. Chẳng hạn, người sản xuất cà phê lo giá giảm vào mùa thu hoạch, có thể thiết lập vị thế bán để phòng ngừa rủi ro. Nếu giá giảm, khoản lãi trên hợp đồng phái sinh có thể bù đắp phần doanh thu bán cà phê bị giảm. Nếu giá tăng, khoản lỗ trên hợp đồng được bù lại bằng việc bán cà phê thực tế với giá cao hơn. Hiệu quả bù đắp phụ thuộc vào sự phù hợp về loại hàng, khối lượng và thời điểm giao dịch.
DN cũng có thể sử dụng công cụ tương ứng để quản trị giá nguyên liệu và bảo vệ lợi nhuận của đơn hàng đã ký. Khi giảm được sự bất định về chi phí và doanh thu, DN có cơ sở tính toán kế hoạch thu mua, sản xuất và đầu tư. Một phần bất định của tương lai được chuyển thành cơ sở tính toán ngay trong hiện tại, giúp cả người sản xuất và DN có thêm điều kiện duy trì quan hệ lâu dài.
Hoàn thiện khung pháp lý
Bên cạnh việc thông qua Luật, cần ban hành đồng bộ hệ thống văn bản dưới luật để điều tiết hoạt động thị trường và các chủ thể vận hành. Các quy định phải làm rõ điều kiện tham gia, tiêu chuẩn hợp đồng, cơ chế ký quỹ, thanh toán, giao nhận hàng và xử lý vi phạm. Đồng thời thống nhất hướng dẫn về thuế, kế toán và giải quyết tranh chấp.
Trách nhiệm giữa các chủ thể cần được phân định cụ thể. Sở giao dịch tổ chức giao dịch, công bố thông tin và giám sát thị trường; thành viên giao dịch, môi giới phục vụ việc đặt lệnh theo phạm vi được phép. Trung tâm thanh toán bù trừ đứng giữa bên mua và bên bán, quản lý nghĩa vụ và rủi ro thanh toán; thành viên bù trừ thực hiện nghĩa vụ với trung tâm cho mình hoặc khách hàng. Ngân hàng thanh toán, trung tâm giao nhận và hệ thống kho bảo đảm các khâu chuyển tiền, kiểm định, bảo quản và giao hàng.
Cơ chế bảo đảm phải vận hành xuyên suốt, từ ký quỹ ban đầu, bổ sung ký quỹ đến xử lý khi một bên mất khả năng thanh toán. Tiền và tài sản khách hàng phải được quản lý tách biệt; trung tâm bù trừ và quỹ bảo đảm thanh toán cần có nguồn lực tương xứng với rủi ro. Cơ quan quản lý phải giám sát được dữ liệu giao dịch, phát hiện thao túng và phối hợp xử lý kịp thời khi có sự cố.
Người tham gia cũng cần được trang bị kiến thức và chuẩn bị dòng tiền, bởi giao dịch phòng ngừa rủi ro vẫn có thể phát sinh yêu cầu bổ sung ký quỹ trước khi thu được tiền bán hàng. Hợp tác xã và DN liên kết có thể hỗ trợ ND tiếp cận công cụ phù hợp, trên cơ sở minh bạch chi phí, lợi ích và trách nhiệm.
Lộ trình triển khai nên bắt đầu với một số sản phẩm đủ điều kiện, kiểm thử kỹ hệ thống trước khi mở rộng. Hiệu quả thị trường cần được đánh giá bằng khả năng giảm rủi ro, ổn định sản xuất, bảo vệ tài sản và củng cố việc thực hiện cam kết giữa ND với DN.
Việt Nam đang hướng tới xây dựng môi trường kinh doanh theo chuẩn mực quốc tế, thu hút thêm nguồn lực cho DN và ND phát triển sản xuất. Các công cụ phái sinh hàng hóa đã được sử dụng phổ biến trên thế giới để quản trị rủi ro giá và hỗ trợ hoạt động thương mại.
Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý và điều kiện vận hành để những công cụ này dễ tiếp cận, an toàn và phù hợp với nhu cầu trong nước. Khi có thêm khả năng kiểm soát rủi ro, DN và người ND sẽ có cơ sở vững chắc hơn để đầu tư, mở rộng sản xuất và tham gia chuỗi giá trị quốc tế.
Thị trường phái sinh tạo cơ chế chia sẻ rủi ro. Các chủ thể có nhu cầu đối ứng và nhà đầu tư sẵn sàng chấp nhận rủi ro để tìm kiếm lợi nhuận. Giá giao dịch được công bố công khai, cũng cung cấp thêm căn cứ tham khảo để các bên đàm phán và lập kế hoạch. Lợi ích đối với nền kinh tế thể hiện ở khả năng hỗ trợ sản xuất ổn định, duy trì chuỗi cung ứng và giảm tác động của những biến động giá bất lợi.
