Sau khi Nga tiến hành chiến dịch quân sự ở Ukraine vào tháng 2-2022, Mỹ và nhiều đồng minh đã áp lệnh trừng phạt được cho là mạnh mẽ chưa từng thấy lên Moscow.
Các biện pháp này cũng được thắt chặt trong thời gian qua, từ hạn chế khả năng Nga giao dịch với các ngân hàng trên thế giới, cho tới áp lệnh cấm nhập khẩu công nghệ, "tẩy chay" các sản phẩm năng lượng và áp giá trần dầu mỏ nhằm ngăn chặn nguồn doanh thu hàng đầu của Moscow.
Vậy nhưng, tác động ngắn hạn của các biện pháp trừng phạt không nghiêm trọng như dự kiến ban đầu. Nền kinh tế Nga chỉ suy giảm 2,1% vào năm ngoái, nhỏ hơn đáng kể so với mức giảm trong cuộc khủng hoảng tài chính năm 1998 (5,3%) và cuộc đại suy thoái năm 2008 (7,9%).
Bất chấp những hạn chế mới về tài chính và hậu cần đối với các nhà xuất khẩu Nga, quan hệ thương mại giữa Moscow với nước ngoài vẫn mạnh mẽ. Thặng dư tài khoản vãng lai của Nga đạt mức cao kỷ lục 227,4 tỷ USD vào năm ngoái, tăng 86% so với năm 2021.
Năng lượng đóng vai trò quan trọng giúp đất nước này trụ vững trước 13.000 lệnh trừng phạt. Khối lượng xuất khẩu năng lượng của Nga ghi nhận đà giảm nhẹ vào năm 2022. Tuy nhiên giá những mặt hàng này lại tăng nhanh hơn.
Trong khi đó, quá trình "ngắt kết nối" giữa Nga và EU về năng lượng cũng không diễn ra như dự kiến. Theo Ngân hàng Trung ương Nga, Điện Kremlin đã kiếm được nhiều tiền hơn từ việc bán khí đốt cho châu Âu vào năm 2022 so với năm 2021.
Cơ quan Năng lượng quốc tế (IEA) tiết lộ, đến tháng 4-2023, xuất khẩu dầu của nước này đã tăng lên mức cao nhất kể từ khi xung đột Nga-Ukraine bắt đầu. Xuất khẩu mặt hàng này đã tăng thêm 50.000 thùng/ngày lên 8,3 triệu thùng/ngày trong tháng 4. IEA nhận định, Nga có thể đang tăng sản lượng để bù đắp cho doanh thu bị mất.
Bên cạnh đó, nhiều sản phẩm cũng được trao đổi qua "vô số nhà cung cấp giấu tên cũng như các hành lang trên đất liền", Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) cho hay.
Điều đáng nói, trong vài tháng qua, đã có sự gia tăng đáng kể trong việc nhập khẩu hàng hóa phương Tây vào các nước giáp biên giới với Nga. Người ta cho rằng những hàng hóa này sau đó sẽ đi vào Nga.
Phân tích dữ liệu hải quan từ 12 quốc gia EU, Na Uy, Anh, Mỹ và Nhật Bản, cho thấy việc lách lệnh trừng phạt xuất khẩu đối với Nga lên tới 8 tỷ Euro (8,5 tỷ USD) vào năm 2022.
Trong số các quốc gia được nghiên cứu, Đức là nước xuất khẩu hàng hóa bị trừng phạt lớn nhất sang Nga; tiếp theo là Lithuania. Cả 2 cung cấp một nửa số hàng hóa phương Tây không cho phép bán cho Moscow.
Nghiên cứu cũng cho thấy, các doanh nghiệp châu Âu, đặc biệt là doanh nghiệp Đức, sử dụng các nước thứ 3 để bán sản phẩm của họ cho Nga. Điều này thể hiện rõ qua việc phân tích dữ liệu xuất khẩu đối với hàng hóa bị trừng phạt, bao gồm các mặt hàng xa xỉ như đồ trang sức, nước hoa, công nghệ tiên tiến, máy móc và thiết bị vận tải.
Năm 2022, xuất khẩu các mặt hàng nói trên của phương Tây sang Nga giảm mạnh, nhưng lại tăng vọt sang các nước láng giềng của Moscow.
Gần một nửa số hàng “xuất khẩu song song” này được chuyển qua Kazakhstan. Phần còn lại được phân chia giữa Gruzia, Armenia, Kyrgyzstan và các nước khác.
Thí dụ, một đơn đặt hàng đến Kazakhstan và bản thân công ty đó hoàn toàn vui vẻ xuất khẩu sang đất nước này, mà không hề biết rằng những mặt hàng đó đang đi thẳng đến Nga.
Thực tế trên cho thấy, đã xuất hiện 2 luồng tài chính xung đột nhau, giữa một bên là các chính phủ phương Tây và phía bên kia là đông đảo các doanh nghiệp của họ.
Theo đó, trong khi các chính phủ Mỹ và châu Âu nỗ lực ban hành các biện pháp trừng phạt Nga, "doanh số" do doanh nghiệp phương Tây đều đặn chuyển về “nuôi” ngân quỹ của Điện Kremlin.
Khi cuộc xung đột Nga-Ukraine bắt đầu, một số doanh nghiệp phương Tây đã nhanh chóng tuyên bố và sớm rút khỏi thị trường Nga. Những cuộc “ra đi” ồn ào này thu hút sự chú ý của giới truyền thông, nhưng trên thực tế phần lớn công ty phương Tây đã chọn ở lại Nga.
Bà Alexandra Prokopenko, cựu quan chức Ngân hàng Trung ương Nga, nói: “Một tình huống chưa từng có tiền lệ, là một số công ty phương Tây đang “vô tình” vi phạm các biện pháp trừng phạt, đã giúp Nga “trúng số độc đắc” trong gia đoạn rất khó khăn này.
