Muốn bứt phá phải làm đúng và làm đến cùng

Tự chủ phải gắn liền với trách nhiệm giải trình; nhà đầu tư cần tính dự báo thay vì chỉ tìm kiếm ưu đãi thuế; chuyển từ bằng chứng thành công của “cơ chế đặc thù cho một địa phương” sang “bài học cải cách thể chế cho cả nền kinh tế.

* PHÓNG VIÊN: Thưa PGS-TS, chỉ hơn một năm kể từ Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, cả nước gần như đã thực hiện cuộc “chạy nước rút” trong việc tháo gỡ các điểm nghẽn bằng một hệ thống chính sách, cơ chế vượt trội. Ông đánh giá như thế nào về bước ngoặt “thiết kế lại cách vận hành bằng thể chế” của Việt Nam hiện nay?

- PGS-TS HỒ QUỐC TUẤN: Từ góc độ quan sát, bước chuyển mang tính căn bản nhất là đang đi từ tư duy sửa chữa từng vướng mắc đơn lẻ sang thiết kế lại toàn diện cách vận hành của bộ máy. Đây chính là nền tảng tiên quyết để hệ thống công quyền “làm đúng”.

Nghị quyết Đại hội XIV đã xác định xây dựng đồng bộ thể chế phát triển là một trong những nhiệm vụ trọng tâm, với yêu cầu tháo gỡ dứt điểm các điểm nghẽn, giải phóng nguồn lực và đẩy mạnh phân cấp, phân quyền.

Ngay sau đó, Chương trình hành động của Chính phủ xác định thể chế là “đột phá của đột phá”, gắn phân quyền với nguồn lực và trách nhiệm thực thi, đồng thời chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm.

Điểm đáng chú ý nữa là không chỉ sửa luật chung mà bắt đầu kiến tạo những không gian thể chế có tính linh hoạt cao cho những địa phương có khả năng phát triển nhanh hơn.

Mới đây Việt Nam kiến tạo một “phiên bản nâng cấp” với việc thông qua Luật Phát triển đô thị (có hiệu lực từ ngày 1-10-2026), mở rộng từ quy hoạch, TOD, PPP đến cơ chế tài chính - ngân sách để “đầu tàu” có thể đi trước dẫn đường.

Đây là bước chuyển quan trọng từ “xin cơ chế” sang trao thêm quyền chủ động cho địa phương. Các giai đoạn trước, một số chính sách như TOD cũng được đề cập nhưng chủ yếu trên giấy, nay đã thực sự đi vào đời sống.

Thể chế mới cũng khẳng định và đề cao vai trò của khu vực kinh tế tư nhân. Nghị quyết 68-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế, đặt mục tiêu đến năm 2030 có khoảng 2 triệu doanh nghiệp và khu vực tư nhân đóng góp từ 55%-58% GDP. Những con số chính là thông điệp: doanh nghiệp phải được nhìn như chủ thể tạo ra tăng trưởng, chứ không đơn thuần là đối tượng bị quản lý.

* Thể chế đã mở đường, nhưng để những chủ trương đó mang đến sự bứt phá toàn diện, yêu cầu “làm quyết liệt” trong khâu thực thi phải được giải quyết ra sao?

- Những thay đổi cơ bản đó đã tạo bước chuyển biến và điều kiện ban đầu cho tăng trưởng cao. Tuy nhiên, chặng đường gian nan thực chất mới chỉ bắt đầu, đó là việc tổ chức thực thi với tinh thần “làm quyết liệt”, để người dân và doanh nghiệp thụ hưởng kết quả.

Trung ương đã nhìn nhận “điểm nghẽn” lớn vẫn nằm ở khâu thực thi, trong đó thẩm quyền chưa đi cùng trách nhiệm, phân cấp chưa gắn đủ với nguồn lực, dữ liệu, công cụ và năng lực cán bộ. Câu chuyện thiếu sách giáo khoa là một ví dụ rất rõ cho sự “trật nhịp” trong khâu thực thi của một chính sách rất nhân văn.

Vì vậy, chúng ta cần đánh giá sự quyết liệt của cải cách bằng 4 câu hỏi rất thực tế: Một dự án mất bao lâu để được quyết định? Một doanh nghiệp phải xin bao nhiêu giấy phép và tốn bao nhiêu chi phí tuân thủ?

Khi doanh nghiệp gửi văn bản để đề nghị hướng dẫn về một vấn đề, có bị nhận lại một văn bản trích dẫn luật lệ theo kiểu “anh hiểu sao thì hiểu” không? Khi phát sinh vấn đề mới, cấp nào có quyền quyết định mà không phải chờ xin ý kiến qua nhiều tầng nấc? Khi các chỉ số này cải thiện rõ rệt, mới có thể nói thể chế thực sự trở thành lợi thế cạnh tranh.

* Nói như vậy, nếu khắc phục được độ trễ giữa “chính sách” và “thực thi”, thì Việt Nam sẽ trở thành một môi trường đầu tư chất lượng?

- Chính xác. Nhà đầu tư chiến lược, dài hạn không chỉ tìm kiếm ưu đãi thuế, mà đặc biệt quan tâm đến “tính ổn định và khả năng dự báo của môi trường đầu tư”. Ngoài ra, kết quả của một bộ máy “làm hiệu quả” sẽ xây dựng niềm tin đối với nhà đầu tư.

Niềm tin chiến lược của nhà đầu tư được bồi đắp dựa trên 3 yếu tố: sự ổn định của chính sách, khả năng thực thi và bảo vệ quyền tài sản hoặc cam kết theo hợp đồng. Đây cũng chính là những thành tố cốt lõi của chất lượng quản trị theo khung đánh giá của World Bank.

Nghị quyết 68-NQ/TW có ý nghĩa phát đi thông điệp rõ hơn về vị trí, vai trò của doanh nghiệp tư nhân. Nhưng bước tiếp theo phải hành động thực chất, là giảm chi phí gia nhập thị trường, tiếp cận đất đai, vốn, dữ liệu, hạ tầng, các thủ tục đầu tư và bảo vệ quyền tài sản và cam kết theo hợp đồng...

Với nhà đầu tư quốc tế, Việt Nam nên hướng tới một nguyên tắc đơn giản: một đầu mối kết nối - một lịch trình xử lý hồ sơ rõ ràng có thể theo dõi được cho mỗi dự án. Khi doanh nghiệp có thể biết hồ sơ đang ở đâu, ai chịu trách nhiệm và khi nào có quyết định, giá trị của cải cách thể chế đôi khi còn lớn hơn một gói ưu đãi tài chính.

* Trên hành trình cả nước từ đang “chạy nước rút” thành “chạy đường dài”, TPHCM có thể trở thành "sandbox" thử nghiệm sự phát triển mới của cả nước không, thưa ông?

- Sau hợp nhất, thành phố có một không gian kinh tế đặc biệt: trung tâm tài chính - dịch vụ, nền tảng công nghiệp mạnh, hệ thống cảng biển, logistics và khả năng kết nối quốc tế. Các chủ trương mới đang trao thêm dư địa để thành phố chủ động hơn. TPHCM đã nhanh chóng bắt tay vào cụ thể hóa các cơ chế mới để tận dụng cơ hội lớn.

Trung ương trao cho TPHCM quyền quyết định cao hơn, mức độ rộng hơn và thành phố đang nỗ lực chứng minh bằng thực tiễn hành động quyết liệt, với kết quả cụ thể. Kết quả đạt được là sự phát triển của TPHCM, sẽ là thực tiễn quan trọng để chuyển từ “cơ chế đặc thù cho một địa phương” sang “bài học cải cách thể chế cho cả nền kinh tế”.

Đó mới là ý nghĩa lớn nhất của việc trao quyền và thử nghiệm thể chế, là không chỉ giúp TPHCM phát triển nhanh hơn, mà còn tạo ra một "phòng thí nghiệm thể chế" để Việt Nam tìm được những mô hình quản trị tốt hơn cho giai đoạn phát triển mới.

Xin cảm ơn ông!