Phân định đúng trách nhiệm pháp lý
Việc nhiều cơ sở kinh doanh đánh tráo khái niệm giữa ngọc bích (Nephrite) và phỉ thúy (Jadeite), hoặc quảng cáo ngọc đã qua xử lý thành ngọc thiên nhiên không chỉ cho thấy khoảng trống trong quản lý thị trường đá quý mà còn đặt ra yêu cầu hoàn thiện khung pháp lý để bảo vệ người tiêu dùng.
Muốn xử lý đúng bản chất của các hành vi này, cần phân định rõ trách nhiệm dân sự, hành chính và hình sự.
Về dân sự, người tiêu dùng có quyền được cung cấp đầy đủ, chính xác thông tin về hàng hóa; được nhận đúng sản phẩm đã thỏa thuận; được đổi trả, hoàn tiền và yêu cầu bồi thường nếu hàng hóa không đúng chất lượng hoặc nội dung quảng cáo.
Quyền này được bảo đảm theo Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng, và không phụ thuộc vào việc người bán đã bị xử phạt vi phạm hành chính hay truy cứu trách nhiệm hình sự.
Người tiêu dùng cần thận trọng trước những quảng cáo nhập nhèm giữa ngọc bích và phỉ thúy, nhất là khi mua đá quý qua livestream (Ảnh minh họa bằng AI)
Về hành chính, nếu người bán cung cấp thông tin sai lệch hoặc gây nhầm lẫn về chủng loại, chất lượng, nguồn gốc hay tình trạng xử lý của đá quý thì có thể bị xử phạt theo quy định về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Chẳng hạn, giấy kiểm định xác định là Nephrite nhưng khi livestream hoặc quảng cáo lại giới thiệu là Jadeite để bán với giá cao hơn nhiều lần thì đã có dấu hiệu cung cấp thông tin gây nhầm lẫn.
Trường hợp đá nhân tạo hoặc khoáng vật khác được đưa ra thị trường dưới tên phỉ thúy thì người bán còn có thể bị xem xét về hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả.
Đối với trách nhiệm hình sự, không phải cứ bán giá cao là phạm tội. Cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh người bán đã cố ý sử dụng thủ đoạn gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản hoặc thu lợi bất chính.
Nếu sử dụng chứng thư giả, tráo đổi sản phẩm hoặc làm giả tài liệu để lừa người mua thì tùy tính chất, mức độ có thể bị truy cứu về “Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản” hoặc “Tội sản xuất, buôn bán hàng giả” theo Bộ luật Hình sự.
Hoàn thiện cơ chế quản lý
Sự phát triển của thương mại điện tử và bán hàng qua livestream đang làm thay đổi cách giao dịch đá quý. Tuy nhiên, đây vẫn là giao dịch từ xa và chịu sự điều chỉnh của Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
Người bán phải công khai thông tin định danh, mã số thuế, nguồn gốc, chất lượng hàng hóa và cơ chế giải quyết khiếu nại. Nếu người bán vi phạm, người tiêu dùng có quyền hủy giao dịch, yêu cầu hoàn tiền và bồi thường theo quy định của pháp luật.
Những nền tảng số cũng không thể đứng ngoài cuộc: có trách nhiệm lưu giữ dữ liệu giao dịch, lịch sử livestream, hỗ trợ cơ quan chức năng truy xuất chứng cứ và xác thực thông tin người bán khi có yêu cầu.
Từ thực tế trên, theo tôi, nên triển khai đồng bộ 4 nhóm giải pháp. Trước hết, đề nghị ban hành quy chuẩn kỹ thuật thống nhất trong định danh đá quý, hạn chế sử dụng những thuật ngữ thương mại dễ gây hiểu lầm nếu không có thông số kỹ thuật đi kèm.
Tiếp đó, số hóa chứng thư kiểm định bằng mã QR để người mua có thể tra cứu ngay nguồn gốc, hình ảnh, trọng lượng và thông tin nhận dạng của viên đá, đồng thời hạn chế tình trạng tráo đổi sản phẩm.
Ngoài ra, yêu cầu các nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội thực hiện xác thực định danh bắt buộc đối với tài khoản kinh doanh đá quý, gắn với mã số thuế và tài khoản nhận thanh toán.
Cuối cùng, nên nghiên cứu cơ chế thanh toán tạm giữ đối với các giao dịch đá quý có giá trị lớn. Khoản tiền chỉ được chuyển cho người bán sau khi người mua có thời gian kiểm định độc lập sản phẩm. Đây là giải pháp đã được nhiều quốc gia áp dụng nhằm hạn chế gian lận trong giao dịch từ xa.
Trách nhiệm của đơn vị cấp chứng thư
Các tổ chức giám định đá quý giữ vai trò quan trọng trong việc bảo đảm niềm tin của thị trường. Nếu chứng thư không chính xác do lỗi chuyên môn, đơn vị giám định có thể phải bồi thường theo quy định của pháp luật.
Trường hợp biết kết luận sai nhưng vẫn cố ý cấp chứng thư để giúp người bán lừa dối khách hàng thì người giám định không chỉ chịu trách nhiệm dân sự mà còn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự với vai trò đồng phạm. Nếu làm giả hoặc sử dụng chứng thư giả của cơ quan, tổ chức thì còn có thể bị xử lý theo quy định của Bộ luật Hình sự.
PHƯƠNG LOAN
