Từ Văn miếu Trấn Biên, đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh, đình Tân Lân, miếu Tổ Sư đến những cơ sở gốm bên dòng Đồng Nai, mỗi địa danh đều góp phần kể câu chuyện về quá trình khai phá, định cư và dựng xây quê hương.
Những dấu tích từ vùng đất mở cõi
Năm 1715, Văn miếu Trấn Biên được xây dựng dưới thời chúa Nguyễn Phúc Chu, trở thành biểu tượng của truyền thống hiếu học, trọng đạo và văn hóa phương Nam. Sau hơn 3 thế kỷ, Văn miếu vẫn là một địa chỉ văn hóa quan trọng của Đồng Nai.
Văn miếu Trấn Biên. Ảnh: PHÚ NGÂN
Không chỉ có Văn miếu, phường Trấn Biên hiện quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị nhiều di tích cấp quốc gia, cấp tỉnh. Trong đó có những địa danh gắn với lịch sử hình thành vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai như đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh, đình Tân Lân, miếu Tổ Sư, Nhà hội Bình Trước...
Văn miếu Trấn Biên. Ảnh: PHÚ NGÂN
Những công trình cổ nằm xen giữa đô thị đang phát triển tạo nên diện mạo đặc biệt của Trấn Biên. Mái ngói, cổng đình, hàng cây cổ thụ và không gian thờ tự vẫn hiện hữu giữa nhịp sống đô thị sôi động, trở thành những “mốc neo” lưu giữ ký ức cộng đồng.
Đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh tại Cù lao Phố. Ảnh: PHÚ NGÂN
Bên cạnh hệ thống di tích, nghề gốm cũng là một phần quan trọng trong lịch sử vùng đất. Xuôi theo dòng Đồng Nai, nghề gốm Biên Hòa hình thành và phát triển qua hơn 300 năm, từng tập trung dọc hai bờ sông, trong đó có khu vực làng gốm Tân Vạn và nơi gắn với Trường Mỹ nghệ Biên Hòa.
Nghề làm gốm Biên Hòa có hàng trăm năm tuổi. Ảnh: PHÚ NGÂN
Gốm Biên Hòa không chỉ tạo ra những sản phẩm phục vụ đời sống mà còn hình thành một dòng văn hóa đặc trưng với kỹ thuật tạo hình, trang trí và men gốm mang dấu ấn riêng. Đất, nước, lửa và bàn tay người thợ đã tạo nên những sản phẩm mang câu chuyện của một vùng đất vừa phát triển công nghiệp, vừa lưu giữ nghề thủ công truyền thống.
Trong quá trình đô thị hóa, những không gian sản xuất cũ có thể thu hẹp, nhưng giá trị của gốm vẫn có thể được phát huy trong không gian văn hóa, du lịch và ký ức đô thị Trấn Biên.
Mở không gian phát triển ven sông
Một thay đổi rõ nét tại Trấn Biên là diện mạo khu vực ven sông Đồng Nai. Tuyến đường ven sông dài hơn 5km, rộng 34m, quy mô 6 làn xe, cùng hệ thống chiếu sáng, cây xanh và công viên ven sông được đầu tư đồng bộ. Công trình đã thông xe kỹ thuật đầu năm 2026, tạo thêm trục giao thông và cảnh quan mới dọc bờ sông.
Dự án mở rộng và nâng cấp đường ven sông Đồng Nai. Ảnh: PHÚ NGÂN
“Nhà lầu ông Phủ” (biệt thự cổ Đốc phủ sứ Võ Hà Thanh) nằm ven sông Đồng Nai. Ảnh: PHÚ NGÂN
Đường ven sông không chỉ góp phần chia sẻ lưu lượng giao thông nội ô mà còn mở ra không gian phát triển mới cho khu vực. Theo định hướng, sông Đồng Nai được xác định là trục cảnh quan đô thị, hướng tới hình thành hành lang sinh thái, cảnh quan và kinh tế đặc trưng.
Đây là định hướng có ý nghĩa với Trấn Biên, bởi một phần lịch sử của vùng đất đã hình thành và phát triển bên dòng sông. Vì vậy, hiện đại hóa cảnh quan ven sông không đơn thuần là xây dựng đường sá, công viên mà còn là cơ hội đưa giá trị tự nhiên, lịch sử trở lại vị trí trung tâm trong đời sống đô thị.
Cầu Ghềnh với lịch sử hơn 100 năm trên dòng sông Đồng Nai. Ảnh: PHÚ NGÂN
Trấn Biên hôm nay đứng giữa hai dòng chảy: một bên là dòng Đồng Nai mang theo lịch sử hàng trăm năm, một bên là dòng chảy đô thị với những tuyến đường mới, khu dân cư và không gian công cộng hiện đại.
Ngôi chùa cổ kính bên dòng sông Đồng Nai. Ảnh: PHÚ NGÂN
Sự phát triển đặt ra yêu cầu bảo tồn và phát huy giá trị di sản song hành với hiện đại hóa đô thị. Những di tích được gìn giữ, nghề gốm được duy trì và không gian ven sông được chỉnh trang có thể tạo thành chuỗi giá trị liên kết, góp phần hình thành sản phẩm văn hóa - du lịch đặc trưng.
Du khách tham quan không gian trưng bày gốm ở Đồng Nai: Ảnh: PHÚ NGÂN
Từ một di tích lịch sử, du khách có thể tìm hiểu câu chuyện vùng đất, khám phá nghề gốm rồi tiếp tục hành trình dọc bờ sông Đồng Nai, cảm nhận một Trấn Biên đang chuyển mình nhưng vẫn giữ những dấu ấn riêng của vùng đất hơn 300 năm tuổi.
