Khung pháp lý cho thị trường tương đối đầy đủ
Đầu năm 2025, Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án thành lập và phát triển thị trường carbon tại Việt Nam. Sau hơn 1 năm, Việt Nam đã hình thành hành lang pháp lý để chuẩn bị vận hành thị trường ở trong nước.
Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Nguyễn Tuấn Quang, cho biết trong tháng 1-2026, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 29/2026/NĐ-CP về Sàn giao dịch carbon trong nước. Tiếp đó, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 263/QĐ-TTg ngày 9-2-2026 phê duyệt tổng hạn ngạch phát thải khí nhà kính thí điểm cho năm 2025 - 2026.
Trên cơ sở đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành Quyết định số 699/QĐ-BNNMT ngày 27-2-2026 thí điểm phân bổ hạn ngạch cho năm 2025 và 2026. Trong đó, 110 cơ sở trong lĩnh vực nhiệt điện, sản xuất sắt thép, ximăng đã được phân bổ hạn ngạch. Để doanh nghiệp làm quen, giai đoạn đầu thí điểm thị trường carbon, hạn ngạch sẽ được phân bổ miễn phí.
Để sớm đưa thị trường carbon trong nước đi vào vận hành chính thức, hiện Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng với các bộ, ngành, liên quan và các cơ quan như Sở Giao dịch chứng khoán Việt Nam, Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội, Tổng Công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đang gấp rút triển khai các nhiệm vụ cụ thể.
Cho đến nay, khung pháp lý chung cho thị trường carbon ở Việt Nam đã tương đối đầy đủ để vận hành. Trước mắt, trong giai đoạn thí điểm, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã quyết định phân bổ hạn ngạch cho các cơ sở ở 3 nhóm lĩnh vực có mức phát thải lớn trên, sẽ tham gia thị trường trong nước.
Về giao dịch, thị trường carbon ở Việt Nam đang tồn tại 2 loại giao dịch. Trong đó, giao dịch tự nguyện theo các cơ chế như Gold Standard đã diễn ra các hoạt động mua bán; hoặc cơ chế JCM giữa Việt Nam và Nhật Bản đã có trao đổi tín chỉ carbon. Hiện Việt Nam đang tiến tới vận hành thị trường ở sàn tập trung với 2 loại hàng hóa sẽ được giao dịch, bao gồm: Hạn ngạch phát thải khí nhà kính được phân bổ cho các cơ sở và các tín chỉ carbon.
Ông Nguyễn Thành Công - Phó Trưởng phòng Thị trường carbon (Cục Biến đổi khí hậu) cho biết mục tiêu chính của thị trường carbon trong nước là hỗ trợ giảm phát thải khí nhà kính để thực hiện các mục tiêu giảm phát thải khí nhà kính quốc gia, bao gồm: Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) và hướng tới phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050; đồng thời thúc đẩy đầu tư giảm phát thải khí nhà kính, tăng khả năng cạnh tranh cho doanh nghiệp trước các yêu cầu phát triển xanh, bền vững của quốc tế.
Lắp đặt và vận hành hệ thống phát điện tận dụng nhiệt khí thải tại các dây chuyền sản xuất ximăng. (Ảnh: PV/Vietnam+)
Hàng hóa carbon phải được đăng ký tập trung
Theo quy định, hàng hóa của thị trường là hạn ngạch phát thải khí nhà kính do cơ quan này phân bổ cho các cơ sở phát thải lớn và tín chỉ carbon. Tham gia thị trường có các cơ sở được phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính; các tổ chức có chương trình, dự án theo cơ chế trao đổi, bù trừ tín chỉ carbon; và các tổ chức có hoạt động kinh doanh tín chỉ carbon.
Về nguyên tắc thị trường, các cơ sở thực hiện nộp trả hạn ngạch phát thải khí nhà kính dựa trên kết quả kiểm kê khí nhà kính cho giai đoạn 2025-2026. Trong trường hợp phát thải vượt hạn ngạch, cơ sở có thể vay mượn tối đa 15% lượng hạn ngạch phát thải khí nhà kính được phân bổ cho giai đoạn kế tiếp để thực hiện nộp trả cơ quan quản lý.
Bên cạnh đó, cơ sở có thể chuyển giao lượng hạn ngạch phát thải khí nhà kính chưa sử dụng hết sau khi hoàn thành nộp trả của giai đoạn hiện tại sang giai đoạn kế tiếp; có thể sử dụng tín chỉ carbon để bù trừ lượng phát thải vượt hạn ngạch, nhưng không quá 30% lượng hạn ngạch phát thải khí nhà kính được phân bổ của cơ sở. Với quy trình này, các giao dịch mua bán sẽ được thực hiện thông qua sàn giao dịch carbon trong nước.
Tuy vậy, đại diện Cục Biến đổi khí hậu cũng lưu ý chỉ một số loại tín chỉ mới được phép giao dịch trên sàn. Đó là tín chỉ theo cơ chế Điều 6.4 Thỏa thuận Paris (chủ yếu là tín chỉ chuyển đổi từ cơ chế phát triển sạch trước đây); tín chỉ theo Cơ chế trao đổi, bù trừ tín chỉ carbon song phương, đa phương giữa Chính phủ Việt Nam và bên ký kết nước ngoài theo Điều 6.2 Thỏa thuận Paris. Ngoài ra có tín chỉ carbon nội địa, được xây dựng theo tiêu chuẩn riêng của Việt Nam trong các lĩnh vực. Đơn cử như tín chỉ carbon rừng của Việt Nam đang được bộ hoàn thiện và dự kiến công bố trong thời gian tới.
Về hoạt động của sàn giao dịch carbon trong nước, theo đại diện Vụ Pháp chế - Bộ Tài chính, hệ thống giao dịch được vận hành dựa trên sự phối hợp chặt chẽ giữa các đơn vị hạ tầng và tổ chức trung gian nhằm đảm bảo tính minh bạch và an toàn. Cùng với hạ tầng giao dịch, “chìa khoá” của thị trường là Hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon do Bộ Nông nghiệp và Môi trường thiết lập và vận hành.
Hệ thống trên đóng vai trò là cơ sở dữ liệu gốc, được kết nối trực tiếp với hệ thống của Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội, Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam để đảm bảo tính đồng bộ trong quản lý.
Cũng theo quy định hiện hành, mọi hàng hóa carbon đều phải được đăng ký tập trung trên Hệ thống đăng ký quốc gia trước khi đưa vào lưu ký. Việc chuyển quyền sở hữu ngoài sàn thực hiện theo hướng dẫn của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, thông qua Hệ thống đăng ký quốc gia để đảm bảo sự giám sát xuyên suốt của Nhà nước.
Hiện Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam và Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội đang tích cực hoàn thiện hệ thống các quy chế về giao dịch, giám sát và lưu ký hạn ngạch cũng như tín chỉ carbon. Thời gian tới, Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam sẽ phối hợp chặt chẽ với Cục Biến đổi khí hậu, tổ chức các chương trình tập huấn chuyên sâu. Mục tiêu là hướng dẫn chi tiết cho doanh nghiệp về cơ chế vận hành sàn nhằm giúp doanh nghiệp sẵn sàng giao dịch.
Trên Hệ thống đăng ký quốc gia, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ chủ động cấp tài khoản, cấp mã, số sê-ri hạn ngạch và thông báo thông tin đăng nhập trực tiếp cho các cơ sở được phân bổ hạn ngạch phát thải khí nhà kính. Doanh nghiệp chỉ thực hiện bổ sung thông tin theo đề nghị từ phía bộ này.
