Chiến lược thu hút FDI còn gặp nhiều thách thức
Theo Cục Thống kê (Bộ Tài chính), tính đến ngày 31-12-2025, tổng vốn đầu tư nước ngoài FDI đăng ký vào Việt Nam đạt 38,42 tỷ USD, tăng 0,5% so với năm trước. Đáng chú ý, số vốn FDI thực hiện cả năm đạt 27,62 tỷ USD, tăng 9% so với cùng kỳ - xác lập mức cao nhất trong giai đoạn 2021-2025.
Còn trong 2 tháng đầu năm 2026, tổng vốn FDI đăng ký mới đạt 3,54 tỷ USD, tăng 61,5% so với cùng kỳ, vốn FDI thực hiện ước đạt 3,21 tỷ USD, tăng 8,8% (so với cùng kỳ).
Kết quả này cho thấy, sức hấp dẫn của môi trường đầu tư tiếp tục được duy trì, niềm tin của các nhà đầu tư nước ngoài vào môi trường kinh doanh ổn định và các chính sách kinh tế vĩ mô hiệu quả của Chính phủ trong thời gian qua cũng như khả năng hấp thụ vốn của nền kinh tế Việt Nam.
Tuy nhiên thực tế cho thấy, tỷ lệ nội địa hóa của doanh nghiệp Việt Nam trong khu vực FDI rất thấp – bình quân chỉ khoảng 30%, các ngành công nghệ cao như điện tử, bán dẫn, ô tô... còn thấp hơn nhiều; sự liên kết giữa doanh nghiệp FDI – doanh nghiệp Việt còn mờ nhạt...
TS Lê Xuân Nghĩa, nguyên Phó Chủ tịch Ủy ban Giám sát Tài chính Quốc gia cho rằng, có nhiều nguyên nhân dẫn đến việc giá trị nội địa của Việt Nam trong các doanh nghiệp FDI còn thấp.
“Phần lớn doanh nghiệp Việt Nam đều đi lên từ quy mô nhỏ, nên chưa có đủ năng lực về tài chính, công nghệ và nhân lực để học hỏi hoặc nhận chuyển giao từ các tập đoàn lớn. Doanh nghiệp FDI sẽ không chủ động chuyển giao công nghệ cho doanh nghiệp nội địa, nhưng họ cũng không ngăn cản việc chúng ta học hỏi. Vấn đề là doanh nghiệp Việt chưa đủ năng lực để tiếp nhận - muốn học hỏi thì phải có thiết bị, có nhân lực, có nơi để thử nghiệm, mà tất cả điều này đều đòi hỏi nguồn lực tài chính rất lớn, trong khi đó nguồn vốn hỗ trợ hoặc cho vay đều rất khó khăn”, ông Nghĩa nói.
Chúng ta không thể nhìn vào con số xuất khẩu cao hay tổng số vốn FDI đăng ký vào Việt Nam đạt kỷ lục mà đánh giá thành tựu, cái mà chúng ta cần nhìn vào đó là hàm lượng giá trị của Việt Nam trong chuỗi giá trị đó.
“Nếu tiếp tục duy trì chiến lược thu hút FDI như hiện nay, Việt Nam sẽ phải đối mặt với các vấn đề lớn, đó là sức sống của doanh nghiệp nội địa, đặc biệt là những doanh nghiệp đang bắt đầu phát triển trong cùng lĩnh vực với FDI sẽ bị bào mòn; chưa tạo được việc làm bền vững cho lao động, ví dụ ở các quốc gia khác họ không dựa vào FDI, mà chủ động đào tạo nguồn lao động chất lượng để đưa ra nước ngoài làm việc và nguồn kiều hối – chủ yếu từ tiền lương của lao động xuất khẩu thu về hàng năm lên đến vài chục tỷ USD, trong khi của Việt Nam mới chỉ dưới 3 tỷ USD/năm; chính sách ưu đãi quá mức cho FDI đang tạo ra sự bất bình đẳng với doanh nghiệp trong nước, khiến các doanh nghiệp trong nước nản lòng. Nếu các doanh nghiệp Việt được hỗ trợ đúng hướng, Việt Nam có thể từng bước tăng tỷ lệ nội địa hóa và tiến sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghiệp toàn cầu”, ông Nghĩa nhấn mạnh.
Cần thay đổi chiến lược
Hiện FDI đã trở thành một phần không thể thiếu trong quá trình hội nhập kinh tế của Việt Nam. Dù đã có được kết quả thu hút vốn FDI rất ấn tượng, nhưng Việt Nam vẫn cần có sự thay đổi chiến lược về chính sách để duy trì khả năng cạnh tranh với các quốc gia trong khu vực nhằm bảo đảm tính bền vững của dòng vốn FDI và thu hút FDI có giá trị gia tăng cao.
Theo TS. Phan Hữu Thắng, nguyên Cục trưởng Cục Đầu tư nước ngoài, Bộ Kế hoạch và Đầu tư (cũ), chuyên gia về FDI và Chủ tịch Liên chi hội Tài chính KCN Việt Nam (VIPFA), trong giai đoạn mới, thay vì cạnh tranh bằng ưu đãi thuế một cách đại trà, Việt Nam cần ưu tiên thu hút các dự án FDI có công nghệ lõi, trung tâm R&D, cam kết chuyển giao công nghệ và gắn kết chặt chẽ với khu vực doanh nghiệp trong nước.
“Nhà nước cần sớm hoàn thiện chiến lược FDI giai đoạn 2025-2035, với tầm nhìn dài hạn và bộ tiêu chí rõ ràng cho FDI thế hệ mới. Trong đó, các ưu đãi đặc thù cần tập trung cho các lĩnh vực chiến lược như bán dẫn, công nghệ số, năng lượng tái tạo và công nghiệp hỗ trợ, công nghệ cao...”, ông Thắng nêu quan điểm
Để thực hiện được mục tiêu phát triển kinh tế, trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại trong giai đoạn tới, cần phải huy động nguồn vốn rất lớn, trong đó có nguồn vốn FDI. Vì vậy, thu hút FDI trong các ngành công nghệ cao, công nghiệp hỗ trợ, nông nghiệp công nghệ cao và các ngành dịch vụ chất lượng cao… là ưu tiên hàng đầu của Việt Nam trong thời gian tới.
Việt Nam cần có sự thay đổi chiến lược về chính sách để duy trì khả năng cạnh tranh thu hút FDI với các quốc gia trong khu vực
TS Lê Xuân Nghĩa cho rằng: “Việt Nam cần chủ động lựa chọn lĩnh vực đầu tư, từ đó định hướng thu hút FDI vào những ngành mà Việt Nam muốn học hỏi, phát triển. Cần có chính sách hỗ trợ quá trình học tập và tiếp nhận công nghệ, điều này đòi hỏi sự phối hợp giữa doanh nghiệp FDI với các trường đại học, viện nghiên cứu trong nước cũng như vai trò của Chính phủ là cầu nối giữa khối FDI và hệ sinh thái khoa học công nghệ trong nước. Chúng ta phải tận dụng chính doanh nghiệp FDI, như một nguồn lực đào tạo chuyên sâu cho các kỹ sư của Việt Nam làm việc tại tập đoàn FDI”.
Theo dự báo của các chuyên gia quốc tế, năm 2026 dòng vốn FDI có nhiều khả năng sẽ tiếp tục ưu tiên các quốc gia có môi trường chính sách thuận lợi và ổn định vĩ mô. Vì vậy, Việt Nam có cơ hội lớn trong cuộc đua thu hút thị phần FDI. Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là khi đứng trước cơ hội lớn này, Việt Nam cần có những phản ứng chính sách như thế nào để tận dụng được cơ hội đó – chắc chắn rằng sẽ phải có một chiến lược mới để thu hút FDI – thay vì chạy theo số lượng, các chính sách cần tập trung thu hút các FDI chất lượng phục vụ hiệu quả cho mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội.
