Trong không gian trải nghiệm Hào khí ngàn năm tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV (phường Cam Ly - Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng), những tấm Mộc bản triều Nguyễn với nét chữ Hán, chữ Nôm khắc ngược đã được đánh thức bằng công nghệ số, đưa di sản tư liệu thế giới này tiếp cận gần hơn với đời sống đương đại.
Xem mộc bản trong không gian số
Ghé Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV (trực thuộc Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước, Bộ Nội vụ), khách tham quan bị thu hút bởi công nghệ ánh sáng, âm thanh trong những đoạn phim lịch sử bước ra từ những tấm Mộc bản triều Nguyễn (những tấm gỗ quý được khắc ngược chữ Hán, chữ Nôm, dùng làm khuôn để in sách và tài liệu chính thức của triều đại nhà Nguyễn).
Từ những đường sáng trên mặt gỗ, lịch sử mở ra với hình ảnh Hai Bà Trưng oai phong; tiếp đó là tiếng sóng, tiếng trống trận và hình ảnh chiến thuyền tạo nên không khí của trận chiến trên sông Bạch Đằng năm 938.
Du khách tìm hiểu giá trị Mộc bản triều Nguyễn bằng công nghệ số kết hợp trình chiếu đa điểm, âm thanh đa kênh... Ảnh: ĐOÀN KIÊN
Từng giây trôi qua, khoảnh khắc ánh sáng liên tục thay đổi. Địa danh Hoa Lư hiện ra, hình ảnh rồng vàng bay lên giữa không gian gợi lại sự kiện Lý Thái Tổ dời đô về Đại La và đặt tên kinh đô là Thăng Long năm 1010.
Câu chuyện được nối tiếp bằng hình ảnh dòng sông Như Nguyệt và những câu chữ của Nam quốc sơn hà. Trong không gian chuyển mình liên tục, Điện Diên Hồng xuất hiện, hình ảnh những bô lão Đại Việt hiện lên giữa khung cảnh gần như tĩnh lặng.
Rồi một chữ “Đánh!” bật sáng. Vó ngựa, cung tên và những cánh tay giơ cao dòng chữ “Sát thát”, gợi nhắc chiến công oanh liệt với ba lần kháng chiến chống quân Nguyên - Mông của nhà Trần…
Những dấu mốc lịch sử vốn nằm trong sách vở, qua công nghệ trình chiếu, trở thành những lớp hình ảnh nối tiếp nhau. Đó là cách Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV đưa vào không gian trải nghiệm Hào khí ngàn năm.
Sau buổi trình chiếu, anh Hoàng Linh, du khách đến từ TPHCM, chia sẻ: “Nếu chỉ nhìn mộc bản có lẽ những khách tham quan như tôi không hiểu được nhiều. Nhưng qua cách thể hiện trực quan, có thể dễ dàng hình dung nội dung mà các mộc bản chuyển tải”.
Còn anh Nguyễn Thái Long, du khách đến từ Hà Nội, cho biết: “Ở cuối hành trình trải nghiệm, những hình ảnh từng xuất hiện dần thu lại. Hình ảnh Bạch Đằng, Thăng Long, Như Nguyệt, Diên Hồng, Lam Sơn, Tây Sơn... lần lượt "biến mất", những hạt sáng hội tụ rồi trở về với hình ảnh những tấm mộc bản khiến tôi hết sức ấn tượng”.
Chị Hoàng Thị Ánh Phượng, nhân viên phòng Phát huy giá trị tài liệu lưu trữ, Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV, thông tin: “Để hiểu được nội dung Mộc bản triều Nguyễn, người xem cần có kiến thức về chữ cổ, lịch sử và bối cảnh ra đời của tài liệu.
Vì vậy, công nghệ Immersive (nhập vai - PV) 3D Mapping kết hợp trình chiếu đa điểm, âm thanh đa kênh, ánh sáng và hiệu ứng điện ảnh được sử dụng để biến những tư liệu tưởng như tĩnh lặng thành một không gian kể chuyện lịch sử sống động”.
Di sản có thêm một ngôn ngữ kể chuyện
Theo ông Nguyễn Xuân Hùng, Giám đốc Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV, hiện trung tâm đã số hóa toàn bộ 33.976 tấm Mộc bản triều Nguyễn. Những tấm mộc bản có độ dày, mỏng khác nhau đã được trung tâm chỉnh lý khoa học theo từng chủ đề, từng bộ sách, được gắn số thứ tự, bảo quản trên từng kệ gỗ.
Từ đây, khách tham quan có thể xem được nội dung, thông tin trên các tấm mộc bản và biết được hình dáng tấm mộc bản gốc như thế nào, thấy từng vết khắc của thợ thủ công ngày xưa khi làm ra tấm mộc bản.
“Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV ra đời đáp ứng yêu cầu của UNESCO phải có đơn vị độc lập để quản lý, bảo quản, khai thác giá trị của Mộc bản triều Nguyễn sau khi được công nhận là Di sản tư liệu thế giới. Việc áp dụng các công nghệ mới đã góp phần đưa mộc bản đến với cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ, những người vốn dĩ có rất ít điều kiện tiếp xúc với loại hình hiện vật lịch sử này”
Ông ĐẶNG THANH TÙNG, Cục trưởng Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước
Mộc bản triều Nguyễn được UNESCO công nhận là Di sản tư liệu thế giới ngày 31-7-2009. Đây là những văn bản chứa đựng nguồn tư liệu phong phú về lịch sử, văn hóa, giáo dục và nhiều lĩnh vực khác.
Để có một tấm mộc bản hoàn chỉnh là cả một quy trình công phu. Bắt đầu từ khi bản thảo được biên soạn và vua phê chuẩn, bản chữ sau đó được dán lên mặt ván, người thợ xử lý lớp giấy, để lại những nét chữ trên bề mặt gỗ rồi bắt đầu khắc.
Khi in, mực được phủ đều trên mặt ván, đặt tấm giấy lên trên rồi dùng bàn xoa và ngón tay miết từng hàng chữ để mực bám vào giấy. Sau đó là các công đoạn phơi, gấp, xếp trang, đóng sách và hoàn thiện.
Trong không gian trưng bày, ngay cạnh gian giới thiệu những dụng cụ làm mộc bản như dùi, đục với nhiều kích thước khác nhau là khu trình diễn toàn bộ quy trình thực hiện mộc bản bằng công nghệ Hologram (kỹ thuật ghi hình và tái tạo hình ảnh 3 chiều).
Từng nét chữ được khắc tỉ mỉ lên gỗ, từng khuôn sách được in cẩn trọng… tất cả được tái hiện sinh động bằng hình ảnh giúp người xem hình dung được quy trình in khắc chữ thời xưa.
Bà Trần Thị Minh, Phó Giám đốc Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV, cho biết: “Nội dung được số hóa từ nguồn tư liệu vừa tạo trải nghiệm cho người xem, vừa góp phần hạn chế tác động trực tiếp đến hiện vật gốc.
Đây cũng là điểm giao giữa bảo tồn và chuyển đổi số trong lĩnh vực lưu trữ khi giữ một hiện vật trong kho là bảo vệ vật chất của di sản, số hóa và kể lại câu chuyện của hiện vật là tạo thêm cơ hội để di sản được tiếp cận, có sức sống mới trong đời sống đương đại”.
