Từ “vùng tài chính xám” khó kiểm soát
Theo Báo cáo tiếp nhận tiền mã hóa toàn cầu thường niên 2025 của công ty Chainalysis (công ty phân tích dữ liệu blockchain có trụ sở tại Mỹ), Việt Nam xếp hạng 4 thế giới về mức độ chấp nhận tiền mã hóa với giá trị giao dịch trên chuỗi (on-chain) hơn 220 tỷ USD, tính riêng trong giai đoạn từ tháng 7-2024 đến tháng 6-2025. Có khoảng từ 18 đến 21% dân số (tương đương 18-21 triệu người) sở hữu hoặc từng giao dịch tiền mã hóa/điện tử, một trong những tỷ lệ cao nhất thế giới.
Trên thực tế, trong khoảng chục năm qua, “thế giới ngầm” của tài sản số tại Việt Nam vẫn là một thực thể khổng lồ, vận hành trơn tru, trở thành “thị trường vùng xám” (grey market) và gần như đứng ngoài vòng pháp luật.
Một số nhà đầu tư từng tham gia các “grey market” từ nhiều năm qua cho biết, thị trường tài sản mã hóa được chia thành các phân khúc rõ rệt. Phổ biến nhất là các stablecoin (loại tiền điện tử duy trì giá trị ổn định và neo theo tiền pháp định) như USDT, USDC với tỷ lệ áp đảo (từ 70-80% khối lượng), đóng vai trò làm phương tiện thanh toán và trú ẩn vốn.
Tiếp đó, là các “memecoins”, “altcoin” (tiền mã hóa đầu cơ) thu hút nhà đầu tư với kỳ vọng “nhân vốn gấp 10-100 lần chỉ sau một đêm”. Điều đáng nói, trong số này, có nhiều loại tiền mã hóa được dùng để giao dịch cho các “giao dịch nhạy cảm” hoặc chuyển tiền xuyên biên giới không để lại dấu vết.
Thực tế, tiền trong khu vực “grey market” không đứng yên. Những nhà đầu tư được ví như những “nông dân kỹ thuật số” đã kiếm lợi với mức lãi sinh ra từ 10-20%/năm (thay vì 5-7% gửi tiết kiệm ngân hàng), hay giao dịch ăn chênh lệch tỷ giá và săn các “airdrop/retroactive” (hình thức tri ân người dùng từ dự án tiền mã hóa) bằng hàng nghìn tài khoản ảo. Kết quả, những hình thức giao dịch trên đã mang về cho các “nhà đầu tư” hàng tỷ đồng mà không để lại dấu vết và không tốn một đồng để nộp thuế!
Nhưng nghịch lý ở chỗ, khi tài sản của cá nhân ngày càng tích lũy và giàu lên thì nguồn thất thu thuế của Nhà nước cũng tăng theo và tác động đến nền kinh tế rõ ràng hơn. Đặc biệt, hàng trăm tỷ USD đã và đang “chảy máu” ra nước ngoài mỗi năm (thông qua sàn tiền mã hóa quốc tế) thay vì đầu tư vào sản xuất và kinh doanh trong nước, nhất là giữa bối cảnh Việt Nam đang “khát vốn” dành cho đầu tư phát triển như hiện nay.
Đến thành kênh huy động vốn
Đằng sau các vụ việc lừa đảo đầu tư tài chính như ONUS, Mr.Pips, FTXF… bị cơ quan chức năng phanh phui thời gian vừa qua đã cho thấy đây là hệ quả của việc để một “khoảng trống pháp lý” kéo dài đối với loại hình này.
Thực tế, trước khi có Luật Công nghiệp công nghệ số 2025 (có hiệu lực từ ngày 1-1-2026) quy định về phát triển công nghiệp công nghệ số, công nghiệp bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, tài sản số, quyền và trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan và Nghị quyết 05 của Chính phủ (có hiệu lực từ ngày 9-9-2025) về triển khai thí điểm thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam trong 5 năm, thì giao dịch tài sản mã hóa đã từng rơi vào tình trạng “không cấm nhưng không thừa nhận”, khiến các sàn giao dịch tài sản mã hóa của nước ngoài như Binance, OKX, Bybit… hoàn toàn thống trị.
Nhưng giờ đây đã khác. Khi đã luật, có chính sách, có hành lang pháp lý rõ ràng, giao dịch tài sản mã hóa sẽ không còn là “vùng xám”. Việc Chính phủ cho thí điểm sàn giao dịch tài sản mã hóa không đơn thuần là tạo công cụ kiểm soát, thiết lập lại trật tự, mở ra một thị trường mới, mà còn là phép thử toàn diện đối với năng lực doanh nghiệp và hiệu quả giám sát của cơ quan quản lý.
Theo ông Tô Trần Hoà, Phó Trưởng ban thường trực Ban Quản lý thị trường giao dịch tài sản mã hóa, sàn giao dịch tài sản mã hóa nội địa sẽ giảm đáng kể hành vi vi phạm pháp luật nhờ khả năng truy vết, giám sát và phối hợp giữa Bộ Tài chính, Ngân hàng Nhà nước, Ủy ban Chứng khoán Nhà nước và Bộ Công an. Trong giai đoạn đầu, sẽ giới hạn nhà đầu tư có kinh nghiệm quốc tế, kết hợp giáo dục để bảo vệ người tham gia.
Tuy nhiên, theo một số chuyên gia, vấn đề cần lưu ý hiện nay là những quy định về sàn giao dịch tài sản mã hóa cần phải phù hợp với thông lệ quốc tế và xây dựng được niềm tin của nhà đầu tư thay vì “siết” quá chặt. Bởi nếu các quy định quá khắt khe hoặc chi phí cao, nhà đầu tư có thể vẫn chọn sàn nước ngoài (dù hiện nay Bộ Tài chính đang soạn quy định hạn chế giao dịch với nền tảng ngoài).
Tựu trung, việc cho phép thí điểm sàn giao dịch tài sản mã hóa trong 5 năm (2026 - 2030) có thành công hay không và sẽ quyết định liệu “dòng vốn tỷ đô” có chảy về nền kinh tế trong nước thực hay không là bài toán vừa đòi hỏi quyết tâm chính sách vừa cần sự đồng hành của doanh nghiệp và nhà đầu tư.
TS CẤN VĂN LỰC, chuyên gia kinh tế, thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ:
Đưa tài sản mã hóa vào khuôn khổ pháp lý được kỳ vọng mang lại các lợi ích chiến lược:
Thứ nhất, tận dụng lợi thế công nghệ, giúp Việt Nam trở thành quốc gia tiên phong về công nghệ tài chính (fintech), thúc đẩy đổi mới và phát triển các nền tảng giao dịch trong nước.
Thứ hai, đây là kênh huy động vốn mới, các dòng vốn từ thị trường tài sản mã hóa sẽ chuyển hóa thành vốn trung và dài hạn cho doanh nghiệp qua “token hóa tài sản”, Nhà nước thu được thuế, tăng minh bạch, giảm rủi ro rửa tiền và áp lực tỷ giá, đồng thời thu hút định chế tài chính quốc tế khi Việt Nam có khung pháp lý rõ ràng.
Thứ ba, sàn giao dịch tài sản mã hóa còn mở ra cơ hội hội nhập tài chính toàn cầu, tạo nền tảng cho Việt Nam tham gia mạng lưới tài chính số quốc tế, hướng tới xây dựng trung tâm tài chính khu vực.
