Hội thảo do Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương phối hợp với Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, Hội đồng Lý luận Trung ương và Thành ủy Hải Phòng.
Tăng trưởng phải gắn với chất lượng sống
Theo GS.TS Nguyễn Xuân Thắng, Chủ tịch Hội đồng Lý luận Trung ương, đổi mới mô hình phát triển đất nước là vấn đề rất quan trọng trong bối cảnh mới khi đất nước đang tự chủ chiến lược, tự tin bứt phá thúc tăng trưởng kinh tế 2 con số, phát triển bền vững đất nước và thực hiện mục tiêu năm 2030, năm 2045.
Mô hình phát triển mới không chỉ trả lời câu hỏi: nền kinh tế tăng trưởng bằng cách nào, đâu là động lực và nguồn lực chính, mà còn phải trả lời: tăng trưởng để làm gì, cho ai và theo hệ giá trị nào. Các chỉ số phát triển con người, mức độ hài lòng, chất lượng môi trường và cơ hội phát triển của người dân phải trở thành thước đo song hành với GDP.
“Mục tiêu cuối cùng của phát triển không chỉ là tốc độ và quy mô GDP, quy mô nền kinh tế, GDP bình quân đầu người… mà còn là nâng cao chất lượng sống, hạnh phúc và cơ hội phát triển của mọi người dân”, theo GS.TS Nguyễn Xuân Thắng.
GS.TS Nguyễn Xuân Thắng cũng cho rằng, tốc độ tăng trưởng cao sẽ không còn nhiều ý nghĩa nếu không đi cùng năng suất lao động, chất lượng sống, năng lực đổi mới sáng tạo và khả năng chống chịu của nền kinh tế trước các cú sốc bên ngoài.
Mô hình phát triển mới phải tích hợp tăng trưởng kinh tế với phát triển văn hóa, xã hội, con người và bảo vệ môi trường, thích ứng với các chuyển đổi lớn như chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, chuyển đổi năng lượng và đổi mới quản trị quốc gia để hình thành hệ sinh thái phát triển mới.
Theo bà Francesca Nardini, Phó Trưởng Đại diện thường trú Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tại Việt Nam, bài toán của Việt Nam không chỉ là duy trì tốc độ tăng trưởng cao, mà còn phải bảo đảm tăng trưởng có tính bao trùm và bền vững.
“Việt Nam đang đứng trước một thời điểm có tính bước ngoặt. Không sớm đổi mới mô hình phát triển, nền kinh tế sẽ khó tạo được động lực tăng trưởng mới. Tận dụng được cơ hội từ KH-CN, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Việt Nam có thể mở ra không gian phát triển hoàn toàn khác trong nhiều thập niên tới”, bà Francesca Nardini nhận định.
Phát triển bền vững bắt đầu từ con người
Cạnh tranh giữa các quốc gia hiện nay ngày càng dựa vào năng lực đổi mới sáng tạo, trình độ công nghệ và chất lượng nguồn nhân lực. Các xu hướng lớn về khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang tác động sâu sắc đến cấu trúc kinh tế, xã hội và năng lực cạnh tranh của các quốc gia.
Yêu cầu đặt ra không chỉ là thích ứng với thay đổi, mà còn phải chủ động kiến tạo động lực tăng trưởng mới và không gian phát triển mới. Nhưng điểm nghẽn lớn nhất để đạt mục tiêu tăng trưởng GDP hai con số là thiếu lao động chuyên nghiệp làm KH-CN, đổi mới sáng tạo.
GS.TS Nguyễn Thiện Nhân, nguyên Bí thư Thành ủy TPHCM, cảnh báo nguy cơ lớn nhất với phát triển của Việt Nam là phát triển không bền vững về con người, dẫn đến không bền vững về kinh tế và xã hội, dân tộc.
“Từ kinh nghiệm quốc tế, Việt Nam cần tránh mô hình phát triển “bùng nổ kinh tế” nhưng thiếu nền tảng con người, dẫn tới suy giảm nội lực trong dài hạn. Ngay từ khi chưa giàu đã phải quan tâm đến phát triển bền vững về con người, càng giàu càng phải bền vững về con người”, GS.TS Nguyễn Thiện Nhân phân tích.
Khoảng trống trong hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D) cũng được đại diện UNDP nêu lên. Mức đầu tư cho R&D hiện vẫn chưa đạt 1% GDP. Mục tiêu của Việt Nam là nâng tỷ lệ đầu tư hoạt động R&D lên 2% GDP, song quan trọng hơn là đầu tư mang tính chiến lược, tập trung vào những ưu tiên quốc gia thay vì dàn trải; đồng thời cần hệ sinh thái mở rộng và khuếch tán đổi mới sáng tạo trên toàn nền kinh tế.
Một cảnh báo khác được nêu lên tại hội thảo đó là KH-CN có thể làm tăng năng suất, nhưng cũng dễ dẫn tới bất bình đẳng giữa nhóm người dễ tiếp cận công nghệ và các nhóm yếu thế, nguy cơ phân hóa xã hội.
“Mô hình phát triển mới phải dựa trên nền tảng “công bằng số” và “bao trùm số”, tuyệt đối không tạo ra một “tầng lớp số” đứng trên các giai tầng khác, biến công nghệ thành vật cản của sự phát triển hài hòa”, PGS.TS Vũ Trọng Lâm, Giám đốc Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật phát biểu.
Theo GS.TS Vũ Trọng Lâm, suy cho cùng mọi mô hình phát triển đều phải đặt con người ở vị trí trung tâm. Nếu không có chính sách phù hợp thì công nghệ mới lại có thể làm sâu sắc thêm bất bình đẳng xã hội.
Nhiều chuyên gia cũng cho rằng, một vấn đề nữa mà Việt Nam đối mặt, đó là không phải là thiếu vốn hay thiếu công nghệ, mà là nguy cơ tụt hậu về năng lực hấp thụ và sáng tạo công nghệ. Có thể mua được thiết bị hiện đại nhưng không thể mua được hệ sinh thái của sáng tạo.
TS. Nguyễn Thanh Nghị, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, nhấn mạnh: “Cạnh tranh giữa các quốc gia hiện nay ngày càng dựa vào năng lực đổi mới sáng tạo, trình độ công nghệ và chất lượng nguồn nhân lực.
Đổi mới mô hình phát triển đất nước dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không chỉ là yêu cầu khách quan, mà là lựa chọn chiến lược có ý nghĩa quyết định đối với tương lai phát triển của đất nước.
“Đây là không chỉ là sự điều chỉnh mô hình phát triển, mà là quá trình chuyển đổi toàn diện phương thức phát triển quốc gia nhằm tạo ra các động lực tăng trưởng mới, nâng cao năng suất lao động, năng lực cạnh tranh quốc gia, tăng cường khả năng tự chủ chiến lược, tự cường của đất nước”, TS. Nguyễn Thanh Nghị chốt lại vấn đề.
