Cách tiếp cận này cải thiện tốc độ ra quyết định, giảm chi phí tuân thủ và tăng tính dự đoán cho nhà đầu tư, nhưng cũng đặt ra yêu cầu mới về năng lực thực thi ở cấp địa phương và cơ chế phối hợp liên ngành.
Ai quyết, bao lâu có kết quả?
Câu hỏi tôi nghe nhiều nhất từ nhà đầu tư nước ngoài là dự án của chúng tôi ai quyết, quy trình mất bao lâu để có một quyết định rõ ràng?
Câu hỏi trên phản ánh đúng bản chất của cạnh tranh thu hút vốn hiện nay: nhà đầu tư không chỉ so “ưu đãi” hay “giá thuê”, họ so độ trễ thể chế và tính dự báo của thủ tục. Chính vì vậy, điểm nhấn đầu tiên của Luật Đầu tư 2025, nếu phải tóm gọn trong một cụm từ “phân cấp đi kèm chuẩn hóa”.
Phân cấp, nếu chỉ là “chuyển việc” từ trung ương xuống địa phương mà không có chuẩn quy trình, chuẩn tiêu chí, chuẩn thời hạn và chuẩn phối hợp liên ngành, thì rất dễ dẫn tới tình trạng “mỗi nơi một cách hiểu”.
Nhà đầu tư sẽ tiếp tục gặp rủi ro khó đoán hôm nay yêu cầu một kiểu, ngày mai lại bổ sung một kiểu; cùng một loại dự án, địa phương A xử lý khác địa phương B. Vì vậy, tôi đánh giá cao tinh thần của Luật Đầu tư 2025 khi đưa thẩm quyền về gần thực tiễn hơn, đặc biệt phải làm rõ đầu mối, ranh giới trách nhiệm và cơ chế phối hợp.
Khi tư vấn tôi thường nói với nhà đầu tư: “Một dự án không chậm vì thiếu thiện chí. Dự án chậm vì quy trình chạy vòng ‘đá’ qua nhiều cơ quan, không có một ‘đầu mối chịu trách nhiệm đến cùng”.
Luật mới thúc đẩy cách nghĩ ngược lại: quy trình phải có chủ trì, có liên thông, có thời hạn, có đo lường. Khi cơ chế phân cấp được vận hành tốt, lợi ích thấy ngay ở 3 điểm: quyết định đến nhanh hơn vì ít tầng nấc; hồ sơ ít “đi - về” vì tiêu chí rõ, nhà đầu tư lập được tiến độ vì dự báo được thời gian xử lý.
Phân cấp cũng là một bài kiểm tra năng lực thực thi. Địa phương nào coi cải cách là lợi thế cạnh tranh sẽ chủ động chuẩn hóa quy trình nội bộ, nâng chất bộ phận một cửa, giảm yêu cầu giấy tờ không cần thiết và minh bạch trạng thái hồ sơ. Địa phương nào làm theo lối cũ thì phân cấp có thể trở thành “phân tán”.
Do đó, cùng với phân cấp, điều thị trường chờ đợi nhất sau Luật không phải là khẩu hiệu, mà là một bộ cơ chế vận hành thống nhất: quy trình rõ ràng, hướng dẫn đủ chi tiết, công khai thời hạn và có cơ chế phản hồi nhanh khi phát sinh vướng mắc liên ngành. Phân cấp chỉ thật sự có ý nghĩa khi đi kèm chuẩn hóa để tăng tính dự báo.
Có phải xin thêm giấy phép con?
Luật Đầu tư 2025 chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm để giảm chi phí tuân thủ. Thực tế nhà đầu tư hay hỏi tôi: Vì sao cùng một hoạt động mà phải xin nhiều giấy phép, chấp thuận, chứng nhận. Luật mới có giảm ‘giấy phép con’ hay không?
Câu trả lời của tôi là “cải cách thủ tục không phải là bỏ quản lý nhà nước, mà là đổi công cụ quản lý. Trục đổi công cụ quan trọng nhất của Luật Đầu tư 2025 chính là thúc đẩy chuyển từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm” trong quản lý điều kiện kinh doanh”.
Tiền kiểm là kiểm soát trước khi doanh nghiệp gia nhập thị trường, còn hậu kiểm cho phép gia nhập nhanh hơn nhưng quản lý bằng tiêu chuẩn, dữ liệu và chế tài trong quá trình vận hành.
Chuyển dịch này tác động tích cực nhất ở 2 nhóm. Theo đó, nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ, doanh nghiệp phụ trợ thường “đuối” về nguồn lực thủ tục, mỗi loại giấy phép phát sinh là một khoản chi phí thời gian và chi phí cơ hội. Trong khi đó, nhóm dự án cần triển khai nhanh để đón đơn hàng, đón chu kỳ thị trường cần thủ tục càng gọn, quyết định càng nhanh.
Thế nhưng, hậu kiểm chỉ hiệu quả khi 3 điều kiện được đáp ứng đồng thời: chuẩn kỹ thuật rõ ràng (tiêu chuẩn, quy chuẩn, điều kiện minh bạch) để doanh nghiệp biết “đi đúng đường” ngay từ đầu; hệ thống dữ liệu và công cụ giám sát đủ năng lực, để cơ quan quản lý phát hiện rủi ro sớm và kiểm tra theo trọng điểm, thay vì kiểm tra tràn lan; chế tài đủ mạnh và thực thi nhất quán, để ai vi phạm thì phải trả giá, tránh tâm lý “lách được là lách”.
Với cơ quan quản lý, chuyển sang hậu kiểm chỉ có ý nghĩa nếu tránh được tình trạng “tái tiền kiểm”, khi trên danh nghĩa là hậu kiểm nhưng thực tế vẫn phát sinh thêm vòng xin - cho trước khi vận hành.
Chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm là “đòn bẩy” giảm chi phí tuân thủ và tăng tính linh hoạt của thị trường. Nhưng muốn “đòn bẩy” phát huy lực, phải có “điểm tựa” là tiêu chuẩn - dữ liệu - chế tài. Đây là cuộc cải cách đòi hỏi cả Nhà nước và doanh nghiệp cùng trưởng thành.
“Luồng xanh” cho dự án chiến lược
Các nhà đầu tư công nghệ cao thường đặt câu hay hỏi: Dự án của chúng tôi có cơ chế ‘đi nhanh’ không. Việt Nam có fast-track cho dự án chiến lược không?
Câu trả lời đã rõ trong Luật Đầu tư 2025 đó là thủ tục đầu tư đặc biệt hiểu như một cơ chế “luồng xanh” để đi nhanh cho nhóm dự án ưu tiên trong những không gian phát triển phù hợp.
Đi nhanh nhưng phải chuẩn. Luật Đầu tư 2025 đã mở cơ chế rút gọn một số lớp thủ tục tiền kiểm để dự án có thể tiến nhanh hơn đến giai đoạn triển khai. Nhưng tránh hiểu nhầm là: “luồng xanh” không phải là “miễn trách nhiệm”.
“Luồng xanh” là đổi cách quản lý, cho phép dự án đi nhanh hơn dựa trên cam kết tuân thủ và thiết kế cơ chế kiểm soát sau. Nếu ví nền kinh tế như một đường cao tốc, luồng xanh là làn ưu tiên cho xe đủ điều kiện kỹ thuật, đủ hồ sơ bảo đảm an toàn; không phải là làn “muốn chạy sao cũng được”.
Cơ chế “luồng xanh” vận hành đúng tinh thần của Luật sẽ đạt được 3 lợi ích.
Thứ nhất, tiết kiệm thời gian - chi phí vô hình vốn cực kỳ đắt của dự án công nghệ cao.
Thứ hai, tăng khả năng chốt quyết định đầu tư: nhà đầu tư lập được tiến độ, đồng bộ được thiết bị - nhà thầu - tài chính - chuỗi cung ứng.
Thứ ba, tạo lợi thế cạnh tranh thể chế cho các khu công nghiệp, khu công nghệ cao, khu kinh tế: nơi nào tổ chức quy trình luồng xanh tốt, nơi đó có thể hút dự án tốt.
“Luồng xanh” cũng là phép thử lớn về năng lực hậu kiểm. Nếu tiêu chí lựa chọn dự án không rõ, nếu hậu kiểm không đủ năng lực, hoặc nếu tiêu chuẩn kỹ thuật chưa thống nhất, luồng xanh có thể biến thành “luồng rủi ro” hoặc bị “tái tiền kiểm” làm mất ý nghĩa.
Vì vậy, khi thực thi luật cần khóa chặt 3 điểm: tiêu chí áp dụng minh bạch và đủ chặt; bộ chuẩn tuân thủ rõ ràng; hậu kiểm theo rủi ro và chế tài nghiêm. Nghĩa rằng đi nhanh nhưng nếu vi phạm cam kết thì phải bị xử lý đủ sức răn đe, nếu không cơ chế sẽ mất niềm tin của xã hội và thị trường.
Luật Đầu tư 2025 trong một thông điệp phân cấp để quyết nhanh hơn, hậu kiểm để thị trường linh hoạt hơn và mở luồng xanh cho dự án chiến lược đi nhanh nhưng phải chuẩn hơn. Thành công của cải cách này phụ thuộc vào thực thi, không chỉ ở quy định.
