Đó là sự dịch chuyển vai trò của Nhà nước từ trực tiếp định giá sang kiến tạo luật chơi và giám sát thị trường.
Về nguyên tắc, giá cả trong nền kinh tế thị trường phải phản ánh quan hệ cung - cầu, chi phí và năng lực cạnh tranh. Doanh nghiệp có nguồn hàng tốt hơn, logistics hiệu quả hơn, quản trị chi phí tốt hơn sẽ có khả năng bán với giá cạnh tranh hơn. Khi đó, giá trở thành tín hiệu phản ánh hiệu quả kinh doanh, thay vì chủ yếu hình thành từ một công thức hành chính. Tuy nhiên, trao quyền định giá mới chỉ là điều kiện cần, chưa phải điều kiện đủ để hình thành một thị trường cạnh tranh.
Điểm cần lưu ý là cấu trúc thị trường xăng dầu Việt Nam vẫn có mức độ tập trung tương đối cao. Theo số liệu được dẫn trong dự thảo tờ trình, Petrolimex và PVOIL đang chiếm khoảng 70%-75% thị phần bán lẻ.
Trong bối cảnh năng lực tiếp cận nguồn hàng, hệ thống kho bãi, logistics và mạng lưới phân phối giữa các doanh nghiệp còn chênh lệch lớn, việc bỏ giá trần không mặc nhiên tạo ra cạnh tranh mạnh hơn. Vì vậy, câu hỏi quan trọng không chỉ là ai được quyền ghi giá lên bảng, mà là các chủ thể bán hàng có thực sự cạnh tranh bình đẳng hay không.
“Mỗi cây xăng một giá” - cùng một sản phẩm nhưng doanh nghiệp có chi phí khác nhau thì giá bán khác nhau, đó là logic của thị trường. Người tiêu dùng có thể chọn nơi giá thấp hơn hoặc dịch vụ tốt hơn. Vấn đề phát sinh khi người tiêu dùng thiếu thông tin hoặc không có đủ lựa chọn.
Ở các thành phố lớn, người dân có thể dễ dàng lựa chọn giữa nhiều cửa hàng. Nhưng tại vùng sâu, vùng xa hoặc những địa bàn chỉ có một vài điểm bán, quyền tự định giá có thể tạo ra quyền lực thị trường cục bộ nếu thiếu cơ chế giám sát phù hợp.
Bởi vậy, chuyển sang cơ chế giá thị trường phải đi cùng yêu cầu cao hơn về minh bạch dữ liệu. Giá bán tại cửa hàng, cột bơm, hóa đơn và dữ liệu mà doanh nghiệp khai báo với cơ quan quản lý phải thống nhất. Một hệ thống dữ liệu đủ nhanh và công khai sẽ giúp cả cơ quan quản lý lẫn người tiêu dùng theo dõi biến động giá, phát hiện bất thường và tăng khả năng so sánh giữa các điểm bán.
Điều này càng quan trọng bởi xăng dầu không phải là hàng hóa thông thường. Biến động giá nhiên liệu tác động trực tiếp đến vận tải, logistics, chi phí sản xuất và cuối cùng là mặt bằng giá của nền kinh tế. Do đó, giảm can thiệp trực tiếp vào giá không đồng nghĩa với giảm vai trò của Nhà nước.
Trái lại, phương thức quản lý sẽ phải chuyển từ kiểm soát một mức giá sang giám sát cả cấu trúc và hành vi thị trường: mức độ tập trung, cấu thành giá, khả năng tiếp cận nguồn cung, nguy cơ thông đồng, lạm dụng vị trí thống lĩnh, tạo khan hiếm giả hoặc cung cấp thông tin sai lệch.
Tinh thần của cải cách có thể khái quát bằng ba sự chuyển dịch: từ Nhà nước trực tiếp định giá sang doanh nghiệp định giá; từ tiền kiểm sang hậu kiểm; từ quản lý chủ yếu bằng mệnh lệnh hành chính sang quản lý bằng dữ liệu và pháp luật cạnh tranh.
Trong điều kiện bình thường, thị trường có thể quyết định giá, còn Nhà nước bảo đảm luật chơi minh bạch và cạnh tranh. Khi xảy ra cú sốc nguồn cung hoặc biến động bất thường, hệ thống quản lý vẫn cần đủ năng lực sử dụng các công cụ thuế, phí, dự trữ và điều tiết nguồn cung theo khuôn khổ pháp luật.
Trao quyền định giá cho doanh nghiệp là một bước thay đổi cần thiết, nhưng hiệu quả đến đâu còn phụ thuộc vào mức độ cạnh tranh và khả năng giám sát thị trường. Nếu doanh nghiệp được quyền quyết định giá trong khi thị trường vẫn thiếu cạnh tranh, người tiêu dùng có thể chưa được hưởng lợi như kỳ vọng.
Vì vậy, cùng với thay đổi cơ chế giá, cần bảo đảm thông tin minh bạch, kiểm soát hành vi lạm dụng vị thế thị trường và tạo thêm lựa chọn cho người mua.
