Để nâng vị thế nông sản Việt trong “giỏ thực phẩm” toàn cầu, không thể phụ thuộc vào việc tăng quy mô vùng nuôi, vùng trồng.
Đưa tiêu chuẩn xuất khẩu xuống ao, ruộng
Tại vùng nuôi tôm của Công ty TNHH Nuôi trồng thủy sản Minh Phú Lộc An (xã Phước Hải, TPHCM), những ao nuôi quy mô lớn được vận hành theo quy trình kiểm soát chặt nguồn nước và môi trường. Từ ngoài biển, một đường ống dài hơn 4,5km đưa nước biển sâu trực tiếp về vùng nuôi có quy mô khoảng 300ha. Doanh nghiệp đã đầu tư khoảng 230 tỷ đồng cho hệ thống này nhằm chủ động nguồn nước và nâng chuẩn vùng nguyên liệu ngay từ đầu vào.
Ông Nguyễn Văn Trường, Giám đốc công ty, cho biết, quy trình sinh học giúp giảm khoảng 25-30% chi phí, đồng thời kiểm soát tốt hơn môi trường nuôi mà không chờ đến nhà máy mới được kiểm soát. Năm nay, vùng nuôi dự kiến thu khoảng 3.000 tấn tôm thẻ chân trắng, tôm sú. Kỹ thuật nuôi sinh học cũng được chuyển giao cho các hộ liên kết để mở rộng nguồn nguyên liệu đạt chuẩn.
Không chỉ vùng nuôi, sự chuyển đổi cũng diễn ra tại nhiều vùng cây trồng. Ở vùng bưởi da xanh Sông Xoài (phường Tân Thành, TPHCM), các hộ làm hàng xuất khẩu phải tuân thủ chung quy trình sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật. Trong khi đó, ở các vùng chuối liên kết với Công ty Cổ phần Nông nghiệp U&I (Unifarm), yêu cầu của người mua được xác định ngay từ đầu vụ, làm cơ sở xây dựng và áp dụng quy trình kỹ thuật, kiểm soát nguyên liệu từ vùng trồng đến thu mua, sơ chế và xuất khẩu.
Thực tế cho thấy, cách thức tổ chức sản xuất nông sản phục vụ xuất khẩu đang dần thay đổi theo hướng liên kết với nông hộ và tổ chức sản xuất theo nhu cầu thị trường, thay vì “có gì bán nấy”. Mã vùng, tiêu chuẩn quốc tế hay truy xuất nguồn gốc vì thế không chỉ là “tấm vé” xuất khẩu mà trở thành công cụ nâng chuẩn và ổn định nguồn cung. Sự chuyển đổi này đang củng cố vị thế nông sản Việt trong chuỗi thực phẩm thế giới.
Thu hoạch tôm tại mô hình nuôi tôm ứng dụng công nghệ cao ở xã Long Điền, TPHCM. Ảnh: THÀNH HUY
Giữ giá trị của vùng nguyên liệu
Khi tiêu chuẩn thị trường thay đổi ngày càng nhanh, việc giữ được quy mô xuất khẩu như hiện nay là một thách thức không nhỏ. Theo ông Ngô Xuân Nam, Phó Giám đốc Văn phòng thông báo và điểm hỏi đáp quốc gia về vệ sinh dịch tễ và kiểm dịch động thực vật Việt Nam (SPS Việt Nam - Bộ Nông nghiệp và Môi trường), chỉ từ cuối tháng 7 đến đầu tháng 8, Nhật Bản, Hoa Kỳ, Anh, Liên minh châu Âu và Hàn Quốc đều liên tục cập nhật quy định về dư lượng, kiểm dịch, chất ô nhiễm và ghi nhãn thực phẩm. Mỗi thay đổi đều tác động trực tiếp đến sản xuất trong nước, từ vật tư sử dụng, thời gian cách ly đến kiểm soát nguyên liệu.
“Những yêu cầu mới của thị trường đang được cập nhật đến các vùng sản xuất sớm hơn để tránh bị động. Hệ thống SPS tăng cường theo dõi, cảnh báo; mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và truy xuất nguồn gốc được quản lý chặt hơn. Nghị quyết 36/2026/NQ-CP của Chính phủ về đơn giản hóa thủ tục hành chính liên quan đến mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói tiếp tục thúc đẩy số hóa, tăng cường hậu kiểm và kết nối dữ liệu trong quản lý. Yêu cầu đặt ra không chỉ là có mã số để xuất khẩu mà phải duy trì được chất lượng của vùng nguyên liệu trong suốt quá trình sản xuất”, ông Ngô Xuân Nam nhấn mạnh.
Theo ghi nhận, các địa phương đang chủ động tổ chức lại vùng nguyên liệu. Tại Cà Mau, vùng nuôi tôm lớn nhất cả nước, tỉnh duy trì khoảng 190.000ha tôm quảng canh cải tiến, hướng tới chứng nhận tiêu chuẩn chất lượng cho 100.000ha; đồng thời tổ chức liên kết chuỗi khoảng 30% diện tích nuôi siêu thâm canh. Các mô hình tôm - lúa, tôm - rừng, tôm sinh thái, hữu cơ tiếp tục được mở rộng, gắn với quan trắc môi trường, quản lý số vùng nuôi và truy xuất nguồn gốc.
Khẳng định nuôi tôm siêu thâm canh là một hướng đột phá, ông Lê Văn Sử, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Cà Mau, cho hay, địa phương đang thúc đẩy liên kết sản xuất, chứng nhận tôm sạch và nhân rộng các mô hình nuôi bền vững.
Trong khi đó, Quảng Ninh hướng tới mục tiêu có khoảng 29.000ha nuôi biển tập trung vào năm 2030, tổ chức chuỗi từ giống, nuôi thương phẩm đến chế biến, tiêu thụ. Quảng Trị phát triển vùng cà phê chất lượng cao, đặt mục tiêu 30-40% diện tích đạt tiêu chuẩn VietGAP, 4C (tiêu chí về bảo vệ môi trường) và trên 50% được truy xuất nguồn gốc, cấp mã số vùng trồng.
Còn tại Đắk Lắk, tỉnh có khoảng 280 mã số vùng trồng sầu riêng với diện tích 10.000ha và 42 cơ sở đóng gói được cấp mã số xuất khẩu. Việc áp dụng quy trình sản xuất an toàn, quản lý chất lượng và truy xuất nguồn gốc... góp phần đưa xuất khẩu sầu riêng của tỉnh Đắk Lắk năm 2025 đạt khoảng 1,1 tỷ USD, chiếm gần 30% kim ngạch xuất khẩu sầu riêng cả nước.
Từ thực tế các ngành hàng, ông Đỗ Ngọc Tài, Chủ tịch Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam, cho rằng, muốn tạo động lực tăng trưởng mới, phải chủ động và bảo đảm nguồn nguyên liệu cho chế biến, xuất khẩu. Trọng tâm là phát triển vùng sản xuất tập trung, tăng liên kết chuỗi, số hóa quản lý vùng nuôi, môi trường và truy xuất nguồn gốc.
Khi nguồn nguyên liệu đủ lớn và đáp ứng tiêu chuẩn, Việt Nam mới có thể phát huy tốt hơn năng lực chế biến, nâng giá trị sản phẩm và duy trì vị thế là nguồn cung lớn, ổn định của thị trường thế giới.
Nguồn: Cục Thống kê (Bộ Tài chính). Tổng hợp: ÁI VÂN. Đồ họa: NGỌC TRÂM
Ông Đỗ Quốc Hưng, Quyền Vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài (Bộ Công thương), nhìn nhận phía sau những con số xuất khẩu đạt được là nền nguyên liệu lớn đang từng bước được tổ chức theo yêu cầu thị trường.
Việt Nam đã có những vùng lúa gạo, cà phê, cây ăn trái, thủy sản, điều, hồ tiêu quy mô lớn; nhiều ngành hàng trở thành nguồn cung thường xuyên của thế giới. Dư địa mở rộng khi diện tích ngày càng giới hạn, động lực tăng trưởng sẽ phụ thuộc nhiều hơn vào khả năng nâng chất lượng trên chính nguồn nguyên liệu hiện hữu.
