Chủ động xây dựng kịch bản ứng phó 'siêu El Nino'

Để giảm thiểu thiệt hại xảy ra, nhiều chuyên gia khuyến nghị ngành chức năng, chính quyền các cấp và người dân cần chủ động xây dựng kịch bản từ sớm và tuân thủ nghiêm các phương án ứng phó.

Dự báo mạnh nhất trong hơn 7 thập niên qua

Bà Đặng Thanh Mai, Phó Cục trưởng Cục Khí tượng - Thủy văn (Bộ NN-MT) thông tin, El Nino đã chính thức hình thành trên khu vực xích đạo trung tâm Thái Bình Dương và đang tiếp tục phát triển.

Thi công sửa chữa, nâng cấp bảo đảm an toàn đập Thảo Long - công trình ngăn mặn, giữ ngọt ở TP Huế. Ảnh: VĂN THẮNG

Theo các mô hình dự báo trong nước và quốc tế, El Nino gần như chắc chắn duy trì từ tháng 6, tiếp tục mạnh lên trong nửa cuối năm và có thể kéo dài sang đầu năm 2027. Xác suất xuất hiện El Nino rất mạnh và hiện ở mức 60-65%, với cường độ tương đương El Nino năm 2015-2016, nằm trong nhóm mạnh nhất kể từ năm 1950.

Trung tâm Dự báo khí tượng - thủy văn quốc gia cảnh báo, nếu kịch bản El Nino rất mạnh xảy ra, nền nhiệt độ trên cả nước trong những tháng cuối năm 2026 có thể cao hơn trung bình nhiều năm từ 0,5-1,5⁰C. Riêng khoảng thời gian từ tháng 10 đến 12, nhiệt độ có thể cao hơn từ 1-2⁰C.

Theo ông Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng - thủy văn quốc gia, lượng mưa tại nhiều khu vực có xu hướng giảm mạnh, ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp, nhất là Bắc Trung bộ và Trung Trung bộ. Đối với Tây Nguyên, mùa mưa năm 2026 khả năng kết thúc sớm, hạn hán, nắng nóng gay gắt kéo dài trong các tháng đầu năm 2027, gây áp lực nguồn nước tưới cho các cây công nghiệp chủ lực như cà phê, hồ tiêu...

Người dân xã Biển Bạch (tỉnh Cà Mau) trữ nước ngọt để sử dụng vào mùa khô. Ảnh: TẤN THÁI

Tại ĐBSCL, các cơ quan khí tượng có chung dự báo, dưới tác động của El Nino, lượng mưa sẽ giảm trên toàn lưu vực Mê Kông; lũ sẽ về muộn và rất thấp, ảnh hưởng lớn đến sinh kế (nuôi cá trên đồng, hoạt động du lịch mùa nước nổi...) của hàng triệu người dân, nhất là nông dân vùng đầu nguồn sông Tiền.

Đặc biệt, hạn hán khốc liệt và kéo dài vào đầu năm 2027 sẽ kéo theo xâm nhập mặn lấn sâu vào nội đồng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến sản xuất nông nghiệp, chuỗi giá trị nông sản, làm gia tăng nguy cơ mất an ninh lương thực. Ngoài ra, nắng nóng, khô hạn kéo dài có thể kéo theo tình trạng sụt lún đất nghiêm trọng (do nước mặn bốc hơi, kết cấu đất bị phá vỡ) trong các vùng ngọt hóa (khu vực Gò Công, tỉnh Đồng Tháp), khu vực Trần Văn Thời (tỉnh Cà Mau).

Tuân thủ khuyến cáo để tránh thiệt hại

Năm 2016, El Nino đã làm hàng trăm ngàn hộ dân thiếu nước sinh hoạt; nhiều diện tích lúa, hoa màu, cây ăn trái bị thiệt hại. Tổng thiệt hại trên phạm vi cả nước gần 10.000 tỷ đồng. Những con số này cho thấy hậu quả về kinh tế - xã hội do El Nino gây ra là vô cùng nặng nề.

Nạo vét hệ thống kênh nội đồng để tích nước ở TP Cần Thơ. Ảnh: Tuấn Quang

Theo Bộ NN-MT, dẫn đến hậu quả như vậy, bên cạnh yếu tố thời tiết, còn có phần thiếu chủ động của người dân và cả chính quyền, ngành chức năng ở một số địa phương. Trước khi El Nino 2016 diễn ra, cơ quan chức năng đã khuyến cáo một số nơi bị xâm nhập mặn cao ở ĐBSCL như bán đảo Cà Mau, vùng ven biển Gò Công và không nên xuống giống lúa vụ 3. Tuy nhiên, nhiều nơi trong vùng vẫn bất chấp, thậm chí có địa phương còn mở rộng diện tích lúa vụ 3, dẫn đến hàng trăm hécta lúa bị chết khô chỉ sau 1 tháng xuống giống.

Thứ trưởng Bộ NN-MT Đặng Ngọc Điệp đánh giá, các dự báo và cảnh báo của ngành khí tượng cho thấy đợt El Nino lần này có nhiều nét tương đồng với đợt El Nino năm 2016, thậm chí có thể khốc liệt hơn do nhiệt độ toàn cầu đã ở mức cao.

Vì thế, ngay lúc này, ngành nông nghiệp, các địa phương, doanh nghiệp, người dân… phải chủ động, chuẩn bị kỹ các phương án ứng phó thích hợp, hiệu quả, tránh “tái lập” các con số thiệt hại trước đây. Trong đó, phải ưu tiên các giải pháp đảm bảo nguồn nước sinh hoạt cho nhân dân, nhất là vùng ĐBSCL, Tây Nguyên và các tỉnh ven biển miền Trung.

Kênh mương trong vùng ngọt hóa của tỉnh Cà Mau đang khô cạn. ẢNH: TẤN THÁI

Hiện, Bộ NN-MT đã tham mưu Chính phủ ban hành nhiều cơ chế, chính sách nâng cao năng lực phòng chống thiên tai. Đến nay, các địa phương đã hoàn thành rà soát hiện trạng hệ thống đê điều trên cả nước; đồng thời tập trung điều chỉnh quy trình vận hành liên hồ chứa; điều chỉnh cơ cấu mùa vụ, sử dụng giống chịu hạn, chịu mặn và nâng cao hiệu quả các công trình thủy lợi.

Bộ NN-MT cũng phối hợp với Bộ GD-ĐT đưa nội dung giáo dục phòng chống thiên tai vào trường học, tăng cường truyền thông tại vùng sâu, vùng xa và các khu vực có nguy cơ cao xảy ra thiên tai.