Đó là lúc “hộ chiếu điện tử” của sản phẩm xuất hiện
Khái niệm này nghe giống chuyện viễn tưởng, nhưng thực ra rất đời. Hộ chiếu điện tử không phải là một cuốn sổ. Nó là tập hợp dữ liệu đi theo sản phẩm suốt vòng đời, từ nguyên liệu, sản xuất, vận chuyển, đến tái chế. Mỗi lần sản phẩm đi qua một khâu, hệ thống ghi lại một dấu vết. Không cần kể lể. Chỉ cần không nói dối.
Chuỗi cung ứng vì thế thôi không còn là chuỗi vận chuyển. Nó trở thành chuỗi niềm tin được mã hóa. Điều này đang làm thay đổi cách thương mại vận hành. Trước đây, lợi thế cạnh tranh đến từ giá rẻ, sản lượng lớn, giao hàng nhanh. Nay, một lợi thế mới xuất hiện: khả năng chứng minh. Ai chứng minh được nguồn gốc, tuân thủ tiêu chuẩn, phát thải thấp, người đó đi trước. Ai không chứng minh được, dù rẻ đến đâu, cũng bị chặn lại ở cửa khẩu số.
Đây không phải là bảo hộ theo kiểu cũ. Không có thuế quan dựng lên rõ ràng. Chỉ có một yêu cầu tưởng như vô hại: “Hãy cho tôi xem dữ liệu”. Nhưng dữ liệu ấy không dễ làm giả. Và không phải ai cũng có sẵn.
Hộ chiếu điện tử của sản phẩm đang trở thành công cụ quyền lực mềm mới. Thay vì ra lệnh, các thị trường lớn đặt ra chuẩn. Ai muốn vào thì tự điều chỉnh. Chuỗi cung ứng toàn cầu vì thế bị tái cấu trúc không bằng khẩu hiệu, mà bằng tiêu chuẩn kỹ thuật.
Công nghệ blockchain, IoT, dữ liệu lớn, chỉ đóng vai trò người ghi chép. Quyền lực nằm ở chỗ khác: ai định nghĩa thế nào là “đúng dữ liệu”.
Khi mỗi sản phẩm có hộ chiếu điện tử, nó không chỉ mang theo thông tin mà còn mang theo khả năng tiếp cận vốn. Ngân hàng bắt đầu nhìn vào dữ liệu chuỗi cung ứng để cho vay. Doanh nghiệp có dữ liệu minh bạch vay rẻ hơn. Doanh nghiệp mờ mịt phải trả giá cao hơn, nếu còn vay được.
Tiền vì thế chảy theo dữ liệu và dữ liệu trở thành tài sản tài chính
Nhưng câu chuyện không chỉ nằm ở những bảng cân đối kế toán. Nó đi vào từng xưởng nhỏ, từng hợp tác xã, từng hộ sản xuất.
Ở một làng trồng cà phê, người nông dân trước đây bán hạt cà phê như bán một loại hàng hóa vô danh. Giá lên thì mừng, giá xuống thì chịu. Nay, cùng hạt cà phê ấy, nếu có hộ chiếu điện tử ghi rõ vùng trồng, phương pháp canh tác, lượng nước sử dụng, dấu chân carbon, câu chuyện đã khác. Hạt cà phê không còn vô danh. Nó có lý lịch. Và lý lịch ấy có giá.
Ở một xưởng gỗ, trước đây câu hỏi “gỗ này từ đâu” thường được trả lời bằng… niềm tin. Nay, câu trả lời phải nằm trong hệ thống. Không cần ai cãi nhau. Chỉ cần dữ liệu nói.
Ở một nhà máy may, người công nhân không thấy blockchain, không đọc tiêu chuẩn ESG. Nhưng khi đơn hàng ổn định hơn, khi đối tác không “bỏ chạy” vì lo rủi ro pháp lý, họ cảm nhận được tác động rất thật của số hóa chuỗi cung ứng.
Điều thú vị là, hộ chiếu điện tử của sản phẩm không yêu cầu con người phải tin nhau hơn. Nó chỉ yêu cầu con người không nói dối. Và trong thế giới phức tạp, đó là một yêu cầu vừa khiêm tốn, vừa mạnh mẽ.
Dĩ nhiên, không có gì hoàn hảo. Hệ thống nào cũng có thể bị lạm dụng. Dữ liệu có thể bị làm đẹp. Chuẩn có thể bị biến thành rào cản. Người nhỏ có thể bị loại nếu không được hỗ trợ. Số hóa chuỗi cung ứng không tự động công bằng. Nó chỉ phơi bày sự bất cân xứng rõ hơn.
Vì thế, vai trò của Nhà nước không nằm ở việc “chạy theo công nghệ”, mà ở việc thiết kế lối vào công bằng. Giúp doanh nghiệp nhỏ tiếp cận hạ tầng dữ liệu. Chuẩn hóa từ gốc, thay vì đợi đến cửa khẩu. Đào tạo con người, chứ không chỉ mua phần mềm.
Ở đây, câu chuyện quay lại với thể chế. Hộ chiếu điện tử chỉ đáng tin nếu hệ thống cấp và quản lý nó đáng tin. Nếu dữ liệu có cơ chế kiểm chứng. Nếu sai có nơi sửa. Nếu gian lận có hậu quả. Không có thể chế, blockchain chỉ là sổ cái vô chủ.
Nhìn từ Việt Nam, số hóa chuỗi cung ứng không phải là giấc mơ xa. Nó đang diễn ra từng ngày, dù lặng lẽ. Từ nông sản xuất khẩu, hàng dệt may, đồ gỗ, đến linh kiện điện tử. Mỗi yêu cầu mới từ thị trường quốc tế đều là một lời nhắc: chuỗi cung ứng không còn là chuyện logistics. Nó là câu chuyện đạo lý được chuẩn hóa.
Xuân là mùa người ta thích những điều mới, nhưng cũng rất sợ bị bỏ lại. Hộ chiếu điện tử của sản phẩm vì thế không nên được nhìn như gánh nặng. Nó là vé thông hành cho một thế giới đang đổi luật chơi. Có thể ban đầu hơi lạ. Nhưng quen rồi, sẽ thấy nhẹ.
Và có lẽ, điều đẹp nhất của số hóa chuỗi cung ứng là thế này: khi mỗi sản phẩm có hộ chiếu điện tử, con người không cần phải nói nhiều về sự tử tế. Hệ thống đã ghi lại rồi. Niềm tin không còn nằm ở lời hứa. Nó nằm ở dữ liệu đủ tốt để không cần hứa.
Trong một thế giới như vậy, thương mại có thể bớt ồn ào hơn. Biên giới có thể bớt căng thẳng hơn. Và những sản phẩm nhỏ bé, đi từ làng quê đến thị trường xa xôi, có thể mang theo một câu chuyện rõ ràng, đàng hoàng, như một tấm hộ chiếu sạch sẽ, mở ra cánh cửa mới mỗi độ Xuân về.
