Trong đó, sự thay đổi cốt lõi nằm ở việc thống nhất đầu mối thực hiện kiểm tra chuyên ngành về cơ quan hải quan đối với 5 lĩnh vực: kiểm dịch y tế, kiểm dịch thực vật, kiểm dịch động vật, kiểm tra an toàn thực phẩm và kiểm tra chất lượng.
Dự thảo này nếu được thông qua sẽ là bước ngoặt lớn trong cải cách hành chính và tạo thuận lợi thương mại tại Việt Nam.
Thay vì tình trạng phân tán cho nhiều bộ quản lý như hiện nay (Bộ Y tế, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Công thương), mô hình mới đề xuất quy trình “một cửa, một hồ sơ”.
Theo đó, người khai hải quan chỉ nộp một bộ hồ sơ duy nhất qua hệ thống điện tử. Cơ quan hải quan sẽ thực hiện kiểm tra hồ sơ, kiểm tra thực tế và lấy mẫu đồng thời với việc làm thủ tục hải quan.
Cơ chế này áp dụng triệt để quản lý rủi ro, phân loại hàng hóa thành các luồng kiểm tra chặt, thông thường hoặc kiểm tra giảm (cơ quan hải quan chọn ngẫu nhiên tối đa 5% trên tổng số lô hàng nhập khẩu thuộc diện kiểm tra giảm trong vòng 1 năm để kiểm tra hồ sơ) dựa trên lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp.
Điều này thay đổi hoàn toàn tư duy quản lý từ “kiểm tra mọi lô hàng” sang “kiểm tra dựa trên rủi ro”.
Đối với doanh nghiệp, lợi ích lớn nhất là cắt giảm tối đa thời gian và chi phí. Theo Bộ Tài chính, việc thống nhất đầu mối có thể giúp rút ngắn thời gian thông quan lên tới 50%. Doanh nghiệp sẽ tiết kiệm được chi phí lưu kho bãi, nhân sự và giảm bớt các rào cản hành chính do không còn phải tiếp xúc với nhiều cơ quan khác nhau.
Đối với Nhà nước, mô hình này giúp tối ưu hóa nguồn lực và nâng cao hiệu quả quản lý. Việc tập trung dữ liệu vào cổng thông tin một cửa quốc gia giúp cơ quan quản lý có cái nhìn xuyên suốt về dòng hàng hóa, loại bỏ sự chồng chéo giữa các đơn vị.
Bên cạnh những thuận lợi, việc chuyển đổi cũng đối mặt với những thách thức không nhỏ. Thách thức lớn nhất là hoàn thiện khung pháp lý. Để mô hình vận hành thông suốt, cần sửa đổi đồng bộ ít nhất 17 văn bản quy phạm pháp luật, trong đó có nhiều luật quan trọng như: Luật Hải quan, Luật Thú y, Luật An toàn thực phẩm, Luật Phòng bệnh…
Cùng với đó là việc điều chuyển cán bộ từ các bộ về hải quan đòi hỏi sự sắp xếp bộ máy hợp lý; làm sao để công chức hải quan vốn thuần túy về nghiệp vụ thuế và kiểm soát hàng hóa có thể đảm đương được các nhiệm vụ kỹ thuật chuyên sâu…
Sự chuyển đổi mô hình kiểm tra chuyên ngành về đầu mối hải quan là một cuộc cách mạng cần thiết để đưa Việt Nam tiệm cận với các tiêu chuẩn quản lý hiện đại của thế giới.
Mặc dù phải đối mặt với những thách thức lớn về pháp lý và tích hợp bộ máy nhưng những lợi ích mang lại về thời gian thông quan và hiệu quả kinh tế sẽ tạo tiền đề quan trọng cho sự phát triển của hoạt động xuất nhập khẩu trong tương lai.
