Hoàn thiện khung pháp lý
Ngay sau khi được Quốc hội thông qua chủ trương đầu tư các dự án đường sắt trọng điểm quốc gia, Bộ Xây dựng và các bộ, ngành liên quan đã bắt tay vào việc xây dựng, hoàn thiện khung pháp lý.
Đến nay, đã có 4 luật liên quan trực tiếp đến tiến độ triển khai các dự án đã được ban hành, gồm Luật Đường sắt (sửa đổi), Luật Xây dựng, Luật Quy hoạch và Luật Đầu tư.
Tiếp theo đó, hàng loạt nghị quyết, nghị định, thông tư hướng dẫn ra đời. Đặc biệt, lần đầu tiên, Việt Nam đã ban hành được tiêu chuẩn, quy chuẩn đường sắt tốc độ cao, với 9 quy chuẩn xây dựng, 219 tiêu chuẩn TCVN chuyên ngành, 37 tiêu chuẩn TCVN chung, 146 tiêu chuẩn theo tiêu chuẩn quốc tế.
Ông Nguyễn Tiến Thịnh, Phó cục trưởng Cục Đường sắt Việt Nam, cho biết, các đơn vị đã rà soát toàn bộ các cơ chế, chính sách mới nhất được Quốc hội cho phép để áp dụng, vận dụng phù hợp nhất.
Cùng với đó, việc xây dựng các cơ chế, chính sách đặc thù để triển khai đầu tư hệ thống đường sắt đô thị tại Hà Nội và TPHCM cũng được thực hiện rốt ráo, góp phần sớm giải quyết những "bài toán" lớn của phát triển đô thị hiện đại.
Theo Phó cục trưởng Cục Đường sắt Việt Nam Nguyễn Tiến Thịnh, mục tiêu xuyên suốt là xây dựng cơ chế đặc thù, đặc biệt gắn với việc đơn giản hóa, cắt giảm thủ tục, rút ngắn thời gian chuẩn bị và thi công dự án.
Không chỉ dừng ở việc đầu tư hạ tầng, các chính sách còn hướng tới chuyển giao công nghệ, phát triển công nghiệp đường sắt trong nước, từng bước làm chủ công nghệ đúng với định hướng phát triển bền vững, lâu dài của ngành.
Chuẩn bị đầu tư
Tại phiên họp thứ 5 của Ban Chỉ đạo các công trình trọng điểm, dự án quan trọng quốc gia lĩnh vực đường sắt đầu tháng 1-2026, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã nhấn mạnh yêu cầu cần chuyển mạnh từ xây dựng thể chế sang tổ chức thực hiện, với tinh thần “làm việc nào dứt việc đó”.
Đối với dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, theo chỉ đạo của Chính phủ, Bộ Xây dựng phải hoàn thành việc lựa chọn tư vấn quốc tế trong tháng 1-2026, đồng thời khẩn trương chỉ định tư vấn lập Báo cáo nghiên cứu khả thi để báo cáo Thủ tướng trước ngày 15-1.
Thứ trưởng Bộ Xây dựng Bùi Xuân Dũng cho biết, các cơ quan chức năng đang rà soát toàn bộ tiêu chuẩn, quy chuẩn trong nước và quốc tế, kinh nghiệm các nước, điều kiện thực tiễn của Việt Nam để đề xuất lựa chọn công nghệ phù hợp nhất, làm cơ sở trình cấp có thẩm quyền quyết định.
Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh đã yêu cầu các đơn vị khẩn trương hoàn thành báo cáo về cơ chế đặc thù, phương thức đầu tư và tiêu chí lựa chọn nhà đầu tư… để bảo đảm khởi công dự án vào cuối năm 2026.
Phối cảnh ga Lào Cai tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng
Thông tin mới nhất từ Bộ Xây dựng cũng cho biết, Bộ trưởng Trần Hồng Minh vừa có quyết định giao Ban Quản lý dự án Thăng Long làm chủ đầu tư dự án đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, thay cho Ban Quản lý dự án Đường sắt, có trách nhiệm lập báo cáo nghiên cứu khả thi dự án, chịu trách nhiệm toàn diện về chất lượng, tiến độ và giá thành.
Với tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, dự án thành phần 1 (xây dựng đường kết nối các ga) hiện đã khởi công; dự án thành phần 2 (xây dựng công trình đường sắt) được yêu cầu đẩy nhanh lập báo cáo nghiên cứu khả thi, phấn đấu phê duyệt trong tháng 6.
Theo kế hoạch, việc ký kết hiệp định nối ray, xây dựng cầu đường sắt qua biên giới với Trung Quốc sẽ hoàn tất trong tháng 3, hoàn thành thẩm định hồ sơ trong tháng 7 để khởi công vào cuối năm nay.
Hiện các địa phương liên quan đang khẩn trương xác định mốc giới, trích lục địa chính, chuẩn bị phương án bồi thường, giải phóng mặt bằng. Bộ Tài chính cũng được Chính phủ chỉ đạo cân đối, bố trí đủ vốn, kể cả phương án vay, không để tiến độ bị ách tắc vì thiếu nguồn lực.
Một nội dung quan trọng cho việc triển khai dự án là chuẩn bị nguồn nhân lực. Đề án đào tạo, phát triển nhân lực đường sắt Việt Nam đến năm 2035, định hướng đến năm 2045 đã được phê duyệt và đang triển khai, với hàng trăm kỹ sư, chuyên gia đang được đào tạo trong và ngoài nước.
Công tác giải phóng mặt bằng, “nút thắt” thường xuyên của các dự án hạ tầng lớn, cũng đang được đặt dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Ban Chỉ đạo các công trình trọng điểm, dự án quan trọng quốc gia.
Các địa phương dọc tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, các tuyến đô thị trọng điểm được yêu cầu rà soát chính xác nhu cầu vốn, tiến độ di dời hạ tầng kỹ thuật, đặc biệt là các công trình điện từ 110kV trở lên, triển khai theo các cơ chế đặc thù đã được Quốc hội cho phép, bảo đảm bàn giao mặt bằng sạch đúng kế hoạch.
Theo Cục Đường sắt Việt Nam, năm 2026 được xác định là năm bản lề của ngành đường sắt. Bộ Xây dựng, các bộ, ngành, địa phương liên quan đang nỗ lực thực hiện theo đúng chỉ đạo của Thủ tướng Phạm Minh Chính, mục tiêu không chỉ là khởi công đúng tiến độ, mà còn phải tổ chức triển khai khoa học, minh bạch, phòng chống tham nhũng, lãng phí, bảo đảm hài hòa lợi ích Nhà nước - người dân - doanh nghiệp.
