Những điểm nghẽn của CNHT
Đến nay, diện mạo CNHT Việt Nam đã thay đổi đáng kể. Số lượng DN tăng nhanh, quy mô mở rộng, trình độ công nghệ được cải thiện. Các sản phẩm linh kiện nhựa kỹ thuật, khuôn mẫu, chi tiết kim loại chính xác... đã đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, từng bước tham gia vào chuỗi cung ứng toàn cầu.
Theo tính toán của ông Chu Việt Cường, Giám đốc Trung tâm Hỗ trợ phát triển công nghiệp (Cục Công nghiệp, Bộ Công Thương), hiện cả nước có gần 7.000 DN CNHT tập trung ở 5 lĩnh vực: Cơ khí, ô tô, điện - điện tử, dệt may và công nghệ cao. Trong đó, khoảng 300 DN đã tham gia chuỗi cung ứng của các tập đoàn FDI lớn như Samsung, Toyota, Honda, LG... Một số DN đã làm chủ sản xuất linh kiện kỹ thuật cao như khuôn mẫu, chi tiết nhựa và kim loại chính xác…
“Tuy vậy, trong chuỗi giá trị toàn cầu, CNHT Việt Nam vẫn được đánh giá là mắt xích yếu, khi nhiều DN mới chỉ dừng ở khâu gia công đơn giản, giá trị gia tăng thấp, chưa đủ năng lực tự thiết kế, chế tạo hoặc làm chủ công nghệ lõi. Điều này dẫn tới tình trạng làm thuê công nghệ kéo dài, khó nâng tầm thương hiệu và giá trị nội địa hóa”, ông Cường nhìn nhận.
Nhận diện điểm nghẽn lớn nhất của CNHT hiện nay là trình độ công nghệ và năng lực đổi mới sáng tạo còn yếu, ông Nguyễn Vân, Phó chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp CNHT TP Hà Nội (HANSIBA) cho rằng, phần lớn DN CNHT chưa chú trọng đầu tư cho nghiên cứu - phát triển (R&D), hoặc đổi mới máy móc, thiết bị, dẫn tới năng suất và chất lượng sản phẩm chưa cao. Ngoài ra, nguồn vốn hạn chế, nhân lực kỹ thuật và năng lực quản trị hiện đại còn thiếu đang là rào cản khiến DN CNHT khó tiếp cận và làm chủ công nghệ tiên tiến.
“Yêu cầu từ các chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng khắt khe, đòi hỏi sản phẩm phải đạt tiêu chuẩn quốc tế về chất lượng, tiêu chuẩn môi trường, quản lý và trách nhiệm xã hội. Nếu không bắt kịp xu thế này, DN Việt Nam sẽ khó tham gia sâu vào chuỗi giá trị, thậm chí có nguy cơ bị loại khỏi thị trường quốc tế”, ông Vân quan ngại.
Làm chủ công nghệ là con đường duy nhất
Thực tế từ các quốc gia có nên công nghiệp phát triển cho thấy, làm chủ công nghệ là con đường duy nhất để nâng cao năng lực cạnh tranh. Nếu chỉ dựa vào lợi thế lao động giá rẻ và gia công đơn giản, DN CNHT Việt Nam sẽ mãi đi sau và khó có thể vươn lên trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Chính vì vậy, ông Cao Văn Hùng, Giám đốc phát triển thị trường quốc tế, Công ty Cổ phần Cơ khí chính xác Smart Việt Nam khẳng định, gia tăng hàm lượng công nghệ là yếu tố quyết định sức cạnh tranh của sản phẩm. “Đây là lối thoát duy nhất để CNHT thoát cảnh gia công giá rẻ và có sức cạnh tranh trước biến đổi của thị trường”, ông Hùng nói.
Sản phẩm của DN CNHT mới chỉ dừng ở khâu gia công đơn giản, giá trị gia tăng thấp
Trong hàng loạt các kiến nghị giải pháp gần đây để CNHT thực sự trở thành bệ đỡ cho ngành sản xuất, nhiều ý kiến cho rằng, phát triển CNHT không thể chỉ là nỗ lực đơn lẻ của Nhà nước hay tự thân DN, dứt khoát phải có sự hợp lực giữa Nhà nước, DN, viện nghiên cứu, nhà trường và các hiệp hội. Trong đó, DN đóng vai trò trung tâm, như vậy mới giúp lan tỏa công nghệ, hình thành chuỗi cung ứng khép kín và bền vững.
Cần sớm cụ thể hóa các chương trình hỗ trợ tài chính, đào tạo kỹ thuật, phát triển trung tâm đổi mới sáng tạo ngành là đề xuất của ông Nguyễn Vân. Cùng đó cần có quy định rõ về ưu đãi tín dụng, chính sách thuế, đất đai và hỗ trợ R&D để phát triển các tổ hợp công nghiệp công nghệ cao, kết hợp sản xuất, nghiên cứu, đào tạo và chuyển giao công nghệ...
“Nghị định số 205/2025/NĐ-CP về phát triển CNHT đặt Nhà nước đóng vai trò kiến tạo, các DN cần coi đầu tư công nghệ và đổi mới sáng tạo là chiến lược sống còn. Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh hợp tác với viện nghiên cứu, trường Đại học, DN FDI để tiếp nhận chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực kỹ thuật cao”, ông Vân nêu lộ trình.
Phát triển CNHT không chỉ là yêu cầu của nền kinh tế thị trường, còn là nhiệm vụ chiến lược trong xây dựng nền công nghiệp độc lập, tự chủ và hiện đại, gắn với củng cố tiềm lực quốc phòng, an ninh. Ở góc độ quản lý nhà nước, ông Chu Việt Cường cho biết, Bộ Công Thương đang đẩy mạnh triển khai các chương trình nhằm nâng cao năng lực CNHT trên phạm vi cả nước.
“Trọng tâm của Bộ là Chương trình phát triển CNHT cùng hệ thống các trung tâm hỗ trợ phát triển công nghiệp, được đầu tư trang thiết bị hiện đại phục vụ thử nghiệm, đánh giá chất lượng, kiểm định và chuyển giao công nghệ. Bộ cũng phối hợp với các tập đoàn lớn để đào tạo, tư vấn cải tiến quy trình sản xuất, hỗ trợ DN trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng của các tập đoàn toàn cầu”, ông Cường nêu.
