Hệ quả là không chỉ khiến DN phát sinh thêm chi phí mà còn tạo thêm gánh nặng về mặt quản lý. Thực tế này đòi hỏi phải có giải pháp tháo gỡ để DN được... khai tử.
Muôn vàn rắc rối
Chị N.T.H. (phường Hoàng Mai, Hà Nội), chủ một DN kinh doanh vật liệu xây dựng cho biết, chị thành lập công ty từ năm 2011. Do làm ăn không hiệu quả, chị H. tạm dừng hoạt động DN từ năm 2016.
Cán bộ thuế hướng dẫn hộ kinh doanh đăng ký chuyển đổi sang thuế kê khai. Ảnh: MAI HOA
Tháng 8-2026, sau khi có thông tin cơ quan thuế rà soát để làm sạch mã số thuế (MST), chị N.T.H. kiểm tra thì thấy xuất hiện khoản nợ thuế sau 10 năm không kê khai, không hoạt động. Khi liên hệ cơ quan thuế, chị được hướng dẫn trước khi hoàn tất thủ tục phá sản thì phải hoàn thành nghĩa vụ thuế. Tuy nhiên, sau 10 năm, các hóa đơn và dữ liệu công ty đều đã thất lạc, không thể hoàn tất thủ tục nên đến nay hồ sơ thuế vẫn bị “treo”.
Tương tự, năm 2020, anh C.V.H. (TPHCM) đăng ký thành lập một công ty hoạt động trong lĩnh vực truyền thông, dịch vụ. Tuy nhiên, dịch Covid-19 bất ngờ ập tới buộc công ty phải ngừng hoạt động mà chưa kịp phát sinh doanh thu. Vừa qua, anh H. nhận được thông báo của cơ quan thuế, với số tiền phải đóng hơn 40 triệu đồng.
Trong số này có tiền lệ phí môn bài nhân theo năm và tiền phạt chậm nộp tờ khai. Anh H. cho biết, một số người bạn của mình còn tốn thêm phí dịch vụ để trả cho các đơn vị tư vấn, dịch vụ làm giúp các thủ tục, do lo ngại thủ tục rắc rối tốn nhiều thời gian. Tuy vậy, không phải ai cũng có khả năng đóng số tiền này.
Theo phản ánh của nhiều DN, nguyên nhân chủ yếu khiến việc giải thể DN thường xuyên bị ách tắc nằm ở các thủ tục hành chính về thuế. Anh N.X.T., chủ một DN tại Hà Nội cho biết, theo quy định của Luật Doanh nghiệp thì sau khi thanh toán hết nợ thuế và qua thời hạn 180 ngày không có phản hồi, cơ quan đăng ký kinh doanh sẽ cập nhật tình trạng giải thể.
Tuy nhiên, thực tế DN bắt buộc phải vượt qua một bước khó khăn là hoàn tất thủ tục chốt thuế. Cụ thể, theo Thông tư số 90/2026/TT-BTC do Bộ Tài chính ban hành ngày 30-6-2026 quy định chi tiết về đăng ký thuế (có hiệu lực thi hành từ ngày 1-7-2026 và thay thế cho Thông tư số 86/2024/TT-BTC), cơ quan đăng ký kinh doanh chỉ cho phép chấm dứt tư cách pháp lý khi cơ quan thuế đã kiểm tra và ban hành thông báo “chấm dứt hiệu lực mã số thuế” (xác nhận DN không nợ thuế).
Mở lối để rút lui
Trong khi thủ tục thành lập doanh nghiệp đã khá dễ dàng, thông thoáng thì thủ tục “khai tử” hiện vẫn là “con đường đau khổ” đối với các doanh nghiệp đã không thể/không còn muốn tiếp tục sản xuất - kinh doanh. Đây là điều rất đáng suy nghĩ trong bối cảnh dự thảo Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa đang được gấp rút hoàn thiện, dự kiến được Quốc hội xem xét thông qua vào cuối năm nay.
Quy định hiện nay chỉ cho phép doanh nghiệp giải thể khi "bảo đảm thanh toán hết các khoản nợ" vô tình chặn đứng lối thoát hợp pháp của các doanh nghiệp thực sự khánh kiệt; còn thủ tục phá sản tại tòa án lại quá phức tạp.
Người đứng tên pháp lý doanh nghiệp bị “khóa” quyền kinh doanh mới và bị hạn chế tự do cá nhân qua các lệnh tạm hoãn xuất cảnh, còn bộ máy hành chính công phải lãng phí nguồn lực để duy trì cơ sở dữ liệu khổng lồ cho hàng trăm ngàn doanh nghiệp thực tế đã "chết", nhưng vẫn tồn tại trên sổ sách.
Nhìn sâu vào thiệt hại kép này, có thể thấy, điểm nghẽn nghiêm trọng nhất chính là quyết toán thuế và nghĩa vụ tài chính. Thay vì quản lý dựa trên rủi ro, cơ quan thuế thường kích hoạt quy trình thanh tra, kiểm tra toàn diện sổ sách kế toán, hóa đơn, chứng từ từ ngày thành lập đối với các doanh nghiệp xin giải thể chưa từng được kiểm tra định kỳ.
Bên cạnh đó, sự thiếu nhất quán trong cách giải thích của cơ quan thuế địa phương dễ dẫn đến việc hồi tố, bóc tách chi phí, truy thu và phạt chậm nộp lũy tiến tích lũy nhiều năm. Bên cạnh đó, còn hàng loạt rắc rối khác liên quan đến bảo hiểm xã hội, ngân hàng, hải quan, trả giấy phép và hủy mẫu con dấu...
Để thay đổi căn bản quy trình rút lui khỏi thị trường tại Việt Nam, có một số nhóm giải pháp mang tính đột phá như sau. Thứ nhất, áp dụng thủ tục xóa tên rút gọn, thiết kế riêng cho doanh nghiệp quy mô nhỏ, siêu nhỏ; doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo không còn hoạt động, hoặc không phát sinh doanh thu và hóa đơn.
Theo đó, Nhà nước cho phép người đại diện nộp cam kết trực tuyến về tài sản, công nợ và niêm yết công khai 60 ngày trên cổng thông tin quốc gia để tiếp nhận phản hồi. Doanh nghiệp đương nhiên được xóa tên nếu không phát sinh khiếu nại sau thời hạn này.
Thứ hai, chuyển từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm" và cho phép khôi phục tư cách pháp nhân của doanh nghiệp đã xóa tên trong thời hạn từ 3 đến 5 năm nếu phát hiện có hành vi trốn thuế hay gian lận; đồng thời buộc các thành viên góp vốn, cổ đông kiểm soát và người đại diện theo pháp luật phải chịu trách nhiệm liên đới bằng toàn bộ tài sản riêng đối với các thiệt hại do thiếu trung thực khi khai báo giải thể.
Thứ ba, chuẩn hóa quy định tạm hoãn xuất cảnh trong Luật Quản lý thuế; thiết lập ngưỡng định lượng nợ thuế tối thiểu cụ thể, phân loại rõ tính chất và quy mô nợ; ban hành quy trình dỡ bỏ lệnh hoãn xuất cảnh đối với cá nhân chứng minh được tình trạng tài chính thực sự khánh kiệt, không tẩu tán tài sản.
Với những khoản nợ nhỏ lẻ, nên có thêm thời hạn và cơ chế để người bị hạn chế khắc phục ngay tại cửa khẩu, không gây gián đoạn việc thực hiện các hoạt động, nhiệm vụ đã được hoạch định của họ.
Thứ tư, cải cách toàn diện Luật Phá sản 2014 theo hướng thiết lập quy trình phá sản rút gọn riêng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa với thời gian xử lý nhanh từ 3 đến 6 tháng. Nhà nước hỗ trợ chi phí thủ tục phá sản ban đầu hoặc lập hệ thống quản tài viên công vụ để thụ lý cho các doanh nghiệp đã cạn kiệt tài chính; cho phép xóa bỏ hoàn toàn các khoản nợ không thể thanh toán sau khi đã xử lý hết tài sản thanh lý.
Khi và chỉ khi cải cách quy trình rút lui khỏi thị trường được xem là nhiệm vụ cấp bách ngang hàng với cải cách thủ tục gia nhập thị trường thì tinh thần đổi mới sáng tạo và nhiệt huyết dấn thân của cộng đồng doanh nhân mới thực sự được khơi thông toàn diện.
TS NGUYỄN ĐÌNH CUNG, Nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế trung ương
Cũng theo anh N.X.T., trên thực tế, thủ tục tại cơ quan thuế đang trở thành một “nút thắt” quan trọng trong quá trình giải thể doanh nghiệp. Bởi vì, một doanh nghiệp không còn hoạt động, không còn doanh thu, không còn nhu cầu kinh doanh, nhưng nếu thủ tục thuế chưa hoàn tất thì doanh nghiệp vẫn không thể chính thức kết thúc vòng đời pháp lý của mình.
Điểm bất cập nữa là quy trình kiểm tra thuế kéo dài này lại đang bị áp dụng “cào bằng”. Ngay cả những doanh nghiệp hoạt động ngắn hạn, chưa phát sinh doanh thu hay vi phạm thuế cũng phải chịu chung trình tự phức tạp. Việc thiếu phân loại rủi ro này không chỉ gây ách tắc hồ sơ mà còn tạo ra gánh nặng chi phí tuân thủ không cần thiết cho cả doanh nghiệp lẫn cơ quan quản lý.
Theo ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký kiêm Trưởng Ban Pháp chế (Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam), “nút thắt” lớn nhất hiện nay nằm ở chính cơ chế, thủ tục kéo dài. Doanh nghiệp gia nhập thị trường được thiết kế theo hướng “hậu kiểm”, nhưng khi rút lui lại mang nặng tư duy “tiền kiểm” với yêu cầu kiểm tra trước khi hoàn tất giải thể, khiến việc giải thể hoặc phá sản của DN gặp khó khăn.
Phân loại, tránh cào bằng
Theo Cục Thuế, hiện nay, cả nước có hơn 600.000 DN thuộc diện rà soát do ngừng hoạt động hoặc bỏ địa chỉ kinh doanh nhưng chưa hoàn tất thủ tục giải thể. Nếu tính cả cá nhân kinh doanh, con số này lên tới 963.000 trường hợp. Tổng số tiền nợ thuế của DN hiện nay là khoảng 290.000 tỷ đồng, tăng hơn 21% so với cuối năm 2025.
Từ đầu năm đến nay, ngành thuế đã hoàn tất, chấm dứt hiệu lực MST cho gần 95.000 trường hợp và hỗ trợ khôi phục MST cho hơn 3.500 DN quay trở lại hoạt động. Hiện, Cục Thuế đang nghiên cứu trình Chính phủ và Quốc hội cơ chế mới để tháo gỡ vướng mắc pháp lý cho các DN đang “mắc kẹt” trong quá trình chấm dứt hiệu lực MST.
Theo bà Nguyễn Thị Cúc, Chủ tịch Hội Tư vấn thuế, các khoản tiền phạt, tiền chậm nộp phát sinh khi chấm dứt hiệu lực MST đang đặt ra những vướng mắc và áp lực chi phí cho doanh nghiệp. “Vấn đề bất cập lớn trong chiến dịch làm sạch MST đó là có nên xử lý giống nhau một DN cố tình bỏ trốn, trốn thuế với một DN đã thất bại và ngừng hoạt động thực tế nhưng chưa hoàn tất thủ tục giải thể hay không. Nếu cào bằng các trường hợp này, chính sách có thể tạo ra hệ lụy không cần thiết”, bà Nguyễn Thị Cúc đặt vấn đề.
Đại diện Hội Tư vấn thuế cũng đề xuất những vướng mắc phát sinh trong thực tế cần được giải quyết bằng một cơ chế phù hợp hơn, có những tiêu chí để phân loại cụ thể cho từng nhóm doanh nghiệp khi làm thủ tục về thuế để phá sản.
Ông PHẠM BÌNH AN, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển TPHCM: “Khoanh vùng” hồ sơ tồn đọng thực chất
Đối với TPHCM, để tháo gỡ triệt để những nút thắt, cần chủ động rà soát, xem xét lại toàn bộ quy trình hành chính hiện tại để đơn giản hóa tối đa các thủ tục liên quan đến việc rút lui khỏi thị trường của doanh nghiệp.
Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ, “khoanh vùng” đối với những hồ sơ tồn đọng thực chất không phát sinh chi phí quá lớn, hoặc các trường hợp đang gặp vướng mắc về nợ thuế và phạt chậm nộp để đẩy nhanh tiến độ làm sạch hồ sơ doanh nghiệp. Qua đó, làm sạch dữ liệu doanh nghiệp, phản ánh thực chất sức khỏe nền kinh tế, khuyến khích tái gia nhập thị trường và tạo nguồn thu bền vững cho ngân sách.
* Ông Lê Kiên Lương, Giám đốc Công ty Luật Thiên Hương (Đoàn Luật sư TPHCM): Mở rộng căn cứ xóa nợ cho doanh nghiệp
Pháp luật hiện hành có các cơ chế xử lý đối với từng nghĩa vụ, song không có cơ chế đặc thù và đủ rộng để giải quyết triệt để tình trạng nợ tích lũy của doanh nghiệp. Do đó, cần có cơ chế mới để tập trung tháo gỡ các “nút thắt” trong quá trình thực thi làm sạch MST.
Cụ thể, cần đơn giản hóa thủ tục hành chính, cho phép chấm dứt hiệu lực MST mà không bắt buộc người nộp thuế phải tái lập toàn bộ hồ sơ khai thuế của các kỳ tính thuế đã qua. Bên cạnh đó, cần giới hạn chế tài xử phạt hành chính chỉ với một hành vi vi phạm thay vì cộng dồn các mức phạt như hiện nay; mở rộng căn cứ xóa nợ cho doanh nghiệp...
* Ông GIANG VĂN HIỂN,Phó Trưởng Thuế TPHCM: Bớt gánh nặng chi phí thủ tục giải thể
Việc làm sạch mã số thuế giúp minh bạch hóa môi trường đầu tư; giúp cơ quan quản lý nhận diện rõ ràng thực trạng hoạt động của các đơn vị sản xuất kinh doanh lành mạnh.
Ngành thuế thành phố đang dốc toàn lực triển khai và cam kết sẽ xử lý dứt điểm các hồ sơ dồn tích này ngay trong năm nay. Để tháo gỡ khó khăn về mặt thủ tục, ngành thuế cũng đã có văn bản báo cáo Bộ Tài chính đề xuất các giải pháp căn cơ. Mục tiêu là xây dựng một cơ chế hỗ trợ phù hợp, giúp giảm bớt gánh nặng chi phí thủ tục giải thể để các doanh nghiệp ngừng hoạt động lâu năm có thể thuận lợi rút lui khỏi thị trường một cách đúng pháp luật.
MAI HOA ghi
