- Thưa Phó Giáo sư, Nghị quyết 79 khẳng định vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước. Trong bối cảnh chuyển đổi số, chuyển đổi xanh hiện nay, yêu cầu đặt ra đối với doanh nghiệp nhà nước là gì?
Phó Giáo sư Vũ Hùng Cường: Nghị quyết 79 nhấn mạnh rõ quan điểm chỉ đạo xuyên suốt là kinh tế nhà nước phải giữ vai trò tiên phong trong kiến tạo, dẫn dắt và mở đường cho quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Theo tôi, kinh tế nhà nước không chỉ thực hiện chức năng điều tiết, ổn định kinh tế vĩ mô mà còn cần tham gia trực tiếp vào việc cơ cấu lại nền kinh tế và xác lập mô hình tăng trưởng mới trong giai đoạn phát triển tiếp theo.
Với vị trí và vai trò chủ đạo, doanh nghiệp nhà nước tiếp tục được giao nhiệm vụ nắm giữ các lĩnh vực then chốt, các ngành, lĩnh vực có ý nghĩa nền tảng đối với sự ổn định và an toàn của nền kinh tế. Tôi cho rằng, yêu cầu hiện nay không chỉ dừng lại ở việc nắm giữ hay chi phối, mà quan trọng hơn là phải nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng vốn nhà nước và khai thác hiệu quả các nguồn lực được giao.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và chuyển đổi xanh đang diễn ra mạnh mẽ, doanh nghiệp nhà nước cần thể hiện rõ vai trò tiên phong trong ứng dụng công nghệ, đổi mới phương thức quản trị và tổ chức sản xuất. Đây là yêu cầu cần thiết để doanh nghiệp nhà nước thực sự trở thành lực lượng dẫn dắt, tạo động lực lan tỏa cho toàn bộ nền kinh tế.
Bên cạnh đó, với lợi thế về quy mô, trình độ công nghệ, mạng lưới sản xuất, chuỗi cung ứng và thị trường sẵn có, doanh nghiệp nhà nước có điều kiện và trách nhiệm dẫn dắt các thành phần kinh tế khác cùng phát triển, đặc biệt là khu vực kinh tế tư nhân trong nước. Vai trò dẫn dắt này được thể hiện thông qua việc kết nối, tạo lập thị trường và mở rộng không gian tham gia cho doanh nghiệp tư nhân vào các mạng sản xuất và chuỗi cung ứng trong nước.
Việc nhấn mạnh vai trò này không phải là sự thay đổi về bản chất của doanh nghiệp nhà nước, mà là sự làm rõ và cụ thể hóa vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong điều kiện phát triển mới. Thông qua đó, khu vực kinh tế tư nhân trong nước có thêm cơ hội tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị, nâng cao mức độ chuyên môn hóa trong từng khâu sản xuất, từng công đoạn của chuỗi cung ứng, góp phần khắc phục những hạn chế nội tại và phát huy tốt hơn vai trò là động lực quan trọng của nền kinh tế.
- Nghị quyết 79 đặt trọng tâm vào hoàn thiện thể chế, cơ chế quản lý vốn nhà nước và nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp nhà nước. Phó Giáo sư có thể cho biết những vướng mắc lớn nhất hiện nay là gì?
- Từ thực tiễn nghiên cứu hoạt động của các doanh nghiệp nhà nước, đặc biệt là các doanh nghiệp đã và đang thực hiện cổ phần hóa, có thể thấy rằng một số quy định liên quan đến việc thực hiện quyền sở hữu và quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm của hội đồng quản trị vẫn còn nhiều bất cập. Những quy định này khiến cơ cấu quản trị doanh nghiệp nhà nước trở nên phức tạp, chưa thực sự phù hợp với yêu cầu vận hành theo nguyên tắc thị trường và còn khoảng cách so với thông lệ quốc tế.
Một vấn đề nổi lên là việc phân định giữa chủ sở hữu và người được ủy quyền thực hiện quyền chủ sở hữu tại các tập đoàn, tổng công ty nhà nước chưa rõ ràng. Cùng với đó, vai trò kiểm tra, giám sát của cơ quan quản lý nhà nước trong một số trường hợp còn hạn chế, trong khi ở chiều ngược lại lại tồn tại tình trạng can thiệp khá sâu vào hoạt động sản xuất, kinh doanh cụ thể của doanh nghiệp. Trên cơ sở thực tiễn, điều này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền tự chủ kinh doanh, làm giảm tính linh hoạt trong điều hành và ra quyết định của doanh nghiệp nhà nước.
Bên cạnh đó, phạm vi và quyền hạn trong thực hiện quyền tự chủ của doanh nghiệp nhà nước chưa được xác định một cách rõ ràng, dẫn đến tình trạng chồng chéo trong quản lý giữa các bộ, ngành và chính quyền địa phương. Những yếu tố này tạo thành các “nút thắt” về cơ chế, cản trở việc giải phóng và sử dụng hiệu quả nguồn lực đang nằm tại các tập đoàn, tổng công ty nhà nước, đồng thời làm giảm hiệu quả vận hành của khu vực doanh nghiệp nhà nước trong nền kinh tế thị trường.
Trong bối cảnh đó, việc chuyển từ cách tiếp cận “tiền kiểm” sang “hậu kiểm,” từ tư duy “kiểm soát” sang “quản trị hiện đại” là yêu cầu tất yếu. Ở góc độ cá nhân, tôi cho rằng đây là sự chuyển biến lớn trong tư duy quản trị, phù hợp với các chuẩn mực quốc tế, góp phần tạo môi trường hoạt động thông thoáng hơn cho các chủ thể tham gia nền kinh tế, giảm bớt các rào cản ngay từ đầu vào và huy động thêm nguồn lực cho phát triển.
Công nhân ngành điện. (Ảnh: Tường Quân/TTXVN)
- Theo Phó Giáo sư, cần làm gì để Nghị quyết 79 sớm đi vào cuộc sống?
Để Nghị quyết 79 sớm đi vào cuộc sống, quá trình tổ chức thực hiện cần tập trung tháo gỡ các rào cản từ nhận thức đến thể chế. Trước hết là việc chưa hiểu đầy đủ nội hàm vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước trong mối quan hệ với các thành phần kinh tế khác. Bên cạnh đó là những chồng chéo trong hệ thống văn bản pháp luật chuyên ngành, cũng như những bất cập trong phân cấp, phân quyền giữa trung ương và địa phương.
Việc thống nhất cao trong toàn bộ hệ thống chính trị về vai trò của kinh tế nhà nước sẽ góp phần hình thành cách tiếp cận nhất quán trong xây dựng và thực thi các văn bản pháp luật, tránh tình trạng chính sách bị “méo” trong quá trình triển khai. Trên cơ sở đó, cần bảo đảm sự bình đẳng trong tiếp cận các nguồn lực phát triển quan trọng như đất đai, vốn và đầu tư công; đồng thời kiên trì thực hiện cổ phần hóa, thoái vốn nhà nước tại các doanh nghiệp cổ phần. Đây là những giải pháp quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng vốn nhà nước và tạo thêm dư địa phát triển cho các thành phần kinh tế khác trong nền kinh tế.
- Trân trọng cảm ơn Viện trưởng.
