Kinh tế số là 'động cơ' tăng tốc cho TPHCM

Trong đó, kinh tế số (KTS) được định vị là một trong các “động cơ tăng tốc” chính, giúp TPHCM làm giàu từ tri thức, dữ liệu và năng suất.

Con đường ngắn nhất để tăng tốc phát triển

Theo Sở KH-CN TPHCM, sau khi sáp nhập với tỉnh Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu, TPHCM với chiến lược phát triển trong giai đoạn tới sẽ đặt trọng tâm vào KTS, dựa trên 5 trụ cột gồm hoàn thiện thể chế, phát triển hạ tầng số, nâng cao chất lượng nhân lực, xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và tăng cường hợp tác liên kết.

Đặc biệt, TPHCM mới sẽ phát huy lợi thế dịch vụ, đổi mới sáng tạo của đô thị trung tâm, Bình Dương với thế mạnh công nghiệp và tiềm năng cảng biển, du lịch của Bà Rịa - Vũng Tàu, để hình thành chuỗi giá trị KTS toàn diện, hướng đến mục tiêu KTS đóng góp trên 40% GRDP vào năm 2030.

Khi toàn cầu đang bước vào kỷ nguyên kinh tế tri thức và dữ liệu, TPHCM lựa chọn con đường phát triển không dựa vào mở rộng cơ học, mà đặt trọng tâm vào chất lượng tăng trưởng được đánh giá là một hướng đi đúng và cấp thiết.

Theo TS. Trần Du Lịch, chuyên gia kinh tế, TPHCM chỉ có thể duy trì và mở rộng vai trò đầu tàu khi chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên chuyển đổi số và chuyển đổi xanh, hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số trong 5 năm tới.

Ông Binh T. Nguyen, Ban Công nghệ Dữ liệu & AI, CT Group cũng nhấn mạnh, TPHCM đang đứng trước cơ hội lịch sử để khẳng định vai trò tiên phong trong tiến trình chuyển đổi số quốc gia.

Với lợi thế về quy mô kinh tế, năng lực công nghệ, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo năng động và nguồn nhân lực trẻ dồi dào, thành phố có đầy đủ điều kiện để trở thành đô thị dẫn đầu cả nước trong phát triển KTS, vươn tầm khu vực.

Tầm nhìn đó phù hợp với xu hướng của các siêu đô thị thành công trên thế giới. Như Bangkok trở thành trung tâm thương mại du lịch nhờ số hóa dịch vụ. Seoul và Busan phát triển mạnh từ công nghiệp dữ liệu và công nghệ số.

Thâm Quyến trở thành “Silicon Valley của châu Á” khi chuyển đổi từ công nghiệp truyền thống sang công nghệ cao và đổi mới sáng tạo. Những đô thị này cho thấy, muốn trở thành trung tâm khu vực, không có con đường nào ngắn hơn là phát triển KTS, nơi tri thức và dữ liệu trở thành nguồn lực chủ đạo.

Lợi thế cho TPHCM về hạ tầng sẵn có

Hiện TPHCM là địa phương đi đầu khi tính đến năm 2024, tỷ trọng KTS của TPHCM đạt 24,36% GRDP, cao hơn mức trung bình của cả nước (20%). Con số này cho thấy nền tảng chuyển đổi của thành phố đã vững, và dư địa tăng trưởng còn rất lớn khi mục tiêu đến năm 2030 đạt 35% KTS trong GRDP.

TPHCM cũng đang ở “ngưỡng bật” quan trọng, khi các chương trình thí điểm chuyển đổi số thời gian qua đã chứng minh tác động mạnh mẽ của công nghệ đối với năng suất lao động, yếu tố cốt lõi của mô hình tăng trưởng mới.

Theo ông Trần Trọng Tuyên, Phó Giám đốc Sở KH-CN TPHCM, thành phố xác định 3 trụ cột chủ đạo để hiện thực hóa khát vọng phát triển là thể chế, chính sách - hạ tầng - công nghệ, và nguồn nhân lực chất lượng cao.

Chẳng hạn, TPHCM đã triển khai Đề án hình thành Trung tâm nghiên cứu đạt chuẩn quốc tế, nhằm giữ chân và thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao, tập trung đầu tư và phát triển mạnh mẽ các dự án hạ tầng trọng điểm trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Tiêu biểu có thể kể đến như Khu công nghệ cao TPHCM (SHTP), Công viên phần mềm Quang Trung (QTSC), Trung tâm Khởi nghiệp sáng tạo (SIHUB), và mở rộng hệ sinh thái khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo Becamex, kết nối các trung tâm công nghệ của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.

TPHCM hiện có 11 trung tâm dữ liệu lớn và siêu lớn, tổng công suất hơn 350MW, cùng tỷ lệ phủ sóng 5G đạt 67%, khẳng định vị thế dẫn đầu về hạ tầng số và chuyển đổi số quốc gia. Về nhân lực, mục tiêu đặt ra là 87% lao động qua đào tạo vào năm 2025, trong đó tập trung phát triển nhân lực các lĩnh vực AI, IoT, Big Data.

Đồng thời, thành phố triển khai mô hình hợp tác “ba nhà” gồm nhà nước, nhà trường, doanh nghiệp (DN) thông qua các thỏa thuận hợp tác giữa Đại học Quốc gia TPHCM và các tập đoàn công nghệ như CT Group, VNG.

Vượt qua thách thức, “làm giàu” bền vững

Cánh cửa bước vào nền KTS đã mở, những nền tảng đã được đặt ra, nhưng để tận dụng trọn vẹn, thời gian tới TPHCM vẫn còn phải vượt qua nhiều thách thức để bứt phá. Chẳng hạn, sự khác biệt hiện có trong quy định, chính sách và quy trình hành chính giữa 3 địa phương có thể gây khó khăn lớn trong việc tạo ra một môi trường pháp lý đồng bộ, khuyến khích chuyển đổi số toàn diện.

Việc đồng bộ hóa và thống nhất về thể chế số là một thách thức lớn, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ và quyết tâm chính trị cao.

Về hạ tầng số, mặc dù mỗi nơi đều có những thành tựu về hạ tầng, việc tích hợp, đảm bảo tính liên thông và an toàn của hệ thống dữ liệu, nền tảng số giữa 3 khu vực là một nhiệm vụ phức tạp.

Do vậy cần chiến lược phát triển để tránh sự phân mảnh và đảm bảo khả năng tương tác cao để tạo ra một không gian số liền mạch. Hay dù có tiềm năng, việc đáp ứng nhu cầu nhân lực cho các ngành công nghệ cao, đặc biệt là AI, bán dẫn và an toàn thông tin, vẫn là thách thức lớn.

Việc thu hút và giữ chân nhân tài, đặc biệt là các chuyên gia hàng đầu, đòi hỏi các chính sách đột phá và môi trường làm việc hấp dẫn, cạnh tranh quốc tế. Đặc biệt, quy mô lớn hơn của khu vực hợp nhất đi kèm với rủi ro lớn hơn về an ninh mạng và bảo vệ dữ liệu cá nhân, DN.

Do đó, việc xây dựng một hệ thống an ninh mạng mạnh mẽ, toàn diện là cực kỳ quan trọng để duy trì niềm tin và đảm bảo hoạt động ổn định của hệ sinh thái số.

Để đạt được sự tích hợp liền mạch trong một thực thể hợp nhất, việc xây dựng một nền tảng chính quyền số thống nhất là điều kiện tiên quyết cho quản trị hiệu quả và cung cấp dịch vụ.

Mặc dù các tỉnh đều có những bước tiến trong chính quyền số, việc hài hòa các quy trình hành chính, thiết lập danh tính số chung cho công dân và DN, và tạo ra các kho dữ liệu dùng chung vượt qua ranh giới hành chính cũ là điều cần thiết. Nếu không có điều này, lợi ích kinh tế và xã hội của chuyển đổi số sẽ bị phân mảnh, khó hiện thực hóa kỳ vọng.

PGS.TS Trần Minh Tuấn, Vụ trưởng Vụ KTS - Xã hội số, Bộ KH-CN nhấn mạnh, chuyển đổi số DN, đặc biệt với khối DN nhỏ và vừa là động lực then chốt để nâng cao năng suất lao động và thúc đẩy KTS của TPHCM. Bởi tỷ trọng KTS/GRDP của thành phố đạt khoảng 21% năm 2024, song mức độ ứng dụng công nghệ số trong cộng đồng DN vẫn còn hạn chế, với phần lớn mới dừng ở các công cụ cơ bản.

Bộ KH-CN đã ban hành Bộ tiêu chí đánh giá mức độ chuyển đổi số DN (Quyết định 1567/QĐ-BKHCN ngày 30-6-2025) nhằm chuẩn hóa thang đo, từ đó hỗ trợ DN lựa chọn giải pháp phù hợp, nâng cao năng lực cạnh tranh.

Ban Công nghệ Dữ liệu & AI, CT Group cũng nhận định, trong hệ sinh thái KTS, DN khởi nghiệp (startup) và các DN công nghệ vừa và nhỏ đóng vai trò then chốt trong việc thúc đẩy đổi mới sáng tạo, tạo ra các mô hình kinh doanh mới, dịch vụ số linh hoạt và giải pháp công nghệ đột phá.

Tại TPHCM, nơi tập trung đông đảo startup nhất cả nước, tiềm năng này càng đặc biệt rõ nét. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều startup vẫn gặp khó khăn trong việc tiếp cận dữ liệu, thử nghiệm sản phẩm tại môi trường thực tế và thiếu hành lang pháp lý phù hợp để triển khai các sáng kiến công nghệ mới.

Một trong những rào cản lớn là việc thiếu không gian để thử nghiệm giải pháp trong môi trường thực tiễn như giao thông, y tế, giáo dục hay đô thị thông minh. Ngoài ra, khả năng truy cập vào dữ liệu công, một tài nguyên thiết yếu cho các mô hình AI, dữ liệu lớn (big data) hoặc dịch vụ cá nhân hóa, còn rất hạn chế do chưa có cơ chế chia sẻ minh bạch, an toàn và kiểm soát rủi ro.

Để giải quyết các vấn đề này, Ban Công nghệ Dữ liệu & AI đề xuất TPHCM sớm triển khai mô hình “Urban Sandbox”, một không gian thử nghiệm công nghệ ngay trong môi trường đô thị thật, nơi các startup được phép triển khai giải pháp mới trong phạm vi giới hạn, có giám sát và đánh giá.

Mô hình này đã được nhiều quốc gia tiên phong áp dụng thành công, điển hình là Singapore với chương trình Smart Nation Sandbox hay Estonia, với môi trường thử nghiệm GovTech. Đây là cơ chế hiệu quả giúp các startup kiểm chứng tính khả thi, an toàn và hiệu suất giải pháp trước khi mở rộng quy mô ra thị trường.

Đối với một đô thị lớn như TPHCM, cần tiên phong trong việc thiết lập mô hình kho dữ liệu dùng chung và tiến tới hình thành thị trường dữ liệu mở. Muốn vậy, thành phố cần xây dựng khung phân loại dữ liệu rõ ràng.

Trong đó gồm dữ liệu công có thể mở (như dữ liệu giao thông, quy hoạch, môi trường, dân cư tổng hợp), dữ liệu DN có thể chia sẻ (dữ liệu giao dịch, logistics, hành vi tiêu dùng), và dữ liệu cá nhân (bắt buộc phải có cơ chế mã hóa, ẩn danh và tuân thủ đầy đủ các quy định về bảo vệ quyền riêng tư theo pháp luật hiện hành).

Việc vận hành thị trường dữ liệu áp dụng theo cơ chế “được cấp quyền - có kiểm soát”. Và để hiện thực hóa mô hình này, TPHCM nên khởi động bằng hình thức sandbox pháp lý, cho phép thử nghiệm cơ chế chia sẻ và sử dụng dữ liệu trong các lĩnh vực ưu tiên như giao thông thông minh, chăm sóc sức khỏe, quy hoạch đô thị và giáo dục số.

Đây là các lĩnh vực có lượng dữ liệu lớn, nhu cầu sử dụng cao và tác động rõ rệt đến chất lượng sống của người dân.

Theo các chuyên gia, KTS sẽ giúp thành phố “làm giàu” theo nghĩa hiện đại, bằng cách tạo ra giá trị lớn mà không phải tiêu tốn nhiều tài nguyên, đất đai hay sức lao động. Phát triển dữ liệu, tri thức và công nghệ, TPHCM có thể nâng cấp toàn bộ chuỗi sản xuất dịch vụ, nâng cao năng suất và tạo ra các ngành nghề mới có giá trị gia tăng cao.