Tại tọa đàm, bà Nguyễn Thu Thủy, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp nhà nước (Bộ Tài chính), nêu rõ trọng tâm hiện nay không chỉ là ổn định vĩ mô mà là nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.
Nghị quyết 79 đặt ra những KPI (chỉ số đo lường hiệu quả) rất khắt khe và mang tầm vóc quốc tế: đến năm 2030, có từ 1-3 doanh nghiệp Việt Nam lọt Top 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới; có 50 doanh nghiệp lọt top 500 doanh nghiệp lớn nhất châu Á; 100% tập đoàn, tổng công ty nhà nước áp dụng quản trị theo chuẩn OECD.
Những con số này cho thấy, mục tiêu không chỉ là làm cho các DNNN phình to về quy mô, mà là tái cơ cấu để hình thành nên những thực thể kinh tế có sức mạnh cạnh tranh toàn cầu, quản trị minh bạch và có khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị thế giới.
TS. Nguyễn Tú Anh, Giám đốc Nghiên cứu Chính sách, Trường Đại học VinUni, cho rằng DNNN đang nắm giữ những “đặc quyền” mà khu vực tư nhân khao khát. Đó là vị thế chi phối trong các ngành trọng yếu mang tính độc quyền tự nhiên (năng lượng, hạ tầng) và đặc biệt là kho tàng dữ liệu khổng lồ. Nếu kết hợp hệ sinh thái khách hàng này với công nghệ AI và phân tích dữ liệu, dư địa để tạo ra dịch vụ mới là vô tận.
Song có một nghịch lý đang tồn tại: các DNNN dường như đang hài lòng với vị thế “sân nhà”. Thực tế cho thấy phần lớn DNNN vẫn mang tư duy khai thác thị trường nội địa, chưa sẵn sàng cho các cuộc cạnh tranh khốc liệt trên trường quốc tế. Sự an toàn đã vô tình tạo ra một tư duy phòng thủ. Cuộc chơi toàn cầu hiện nay không còn là cuộc đấu giữa các doanh nghiệp đơn lẻ, mà là sự cạnh tranh của các chuỗi giá trị.
Nguyên nhân sâu xa của tư duy phòng thủ không nằm ở năng lực cán bộ, mà nằm ở hệ thống thể chế và cơ chế đánh giá. TS. Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương (CIEM), thẳng thắn nhìn nhận rằng “điểm nghẽn” lớn nhất khiến chủ trương chưa đi vào thực tiễn chính là sự thiếu vắng một môi trường đủ thông thoáng để doanh nghiệp tự chủ.
Việc thực hiện quyền chủ sở hữu nhà nước hiện nay thường vướng vào quy trình "xin - cho” kéo dài. Một quyết định đầu tư mất vài năm để phê duyệt thì cơ hội thị trường đã hoàn toàn trôi qua. Sự chậm trễ này chính là hạn chế lớn đối với sức cạnh tranh của doanh nghiệp trong kỷ nguyên số.
TS. Nguyễn Tú Anh dẫn lại câu chuyện về nghiệp vụ phòng ngừa rủi ro giá nhiên liệu của Pacific Airlines trước đây. Khi áp dụng công cụ tài chính để bảo vệ tài sản nhà nước, nhưng thị trường lại biến động ngược chiều, những người điều hành lập tức bị xử lý.
Đổi mới sáng tạo, làm chủ công nghệ cao là những khoản đầu tư đầy rủi ro. Nếu cứ dùng lăng kính “không được phép thất thoát dù chỉ một đồng” cho từng dự án đơn lẻ, sẽ không bao giờ có những tập đoàn công nghệ tiên phong như Viettel.
Để hiện thực hóa tầm nhìn của Nghị quyết 79, một cuộc “đại phẫu” về thể chế đang được tiến hành, tiêu biểu là việc ban hành Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp mới đây. Đây được xem là bước đột phá chuyển tư duy quản lý từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”.
Theo Bộ Tài chính, luật mới giải quyết triệt để sự nhập nhằng giữa chức năng quản lý nhà nước và chức năng chủ sở hữu. Cơ quan đại diện chủ sở hữu giờ đây sẽ lùi lại, chỉ quản lý bằng chiến lược, mục tiêu và hiệu quả tổng thể. Quyền quyết định đầu tư, bộ máy, nhân sự và kinh doanh hằng ngày được trả lại cho chính doanh nghiệp.
Theo TS. Nguyễn Đình Cung, cơ chế này đáp ứng đúng đòi hỏi từ thực tiễn: “quyết nhanh, chốt gọn, trao quyền gắn liền với trách nhiệm minh bạch”. Đặc biệt, luật mới đã “cởi trói” cho tư duy “sợ sai” bằng cơ chế đánh giá hiệu quả trên tổng thể danh mục đầu tư.
Các chuyên gia nhận định, để DNNN thực sự dẫn dắt tăng trưởng, việc “bơm” thêm vốn hay mở rộng quy về mặt mô cơ học là chưa đủ. Lời giải nằm ở sự đồng bộ giữa một thể chế kiến tạo, cởi mở và một sự lột xác trong tư duy quản trị của chính bản thân doanh nghiệp.
Chỉ khi nút thắt “sợ sai” được gỡ bỏ bằng hành lang pháp lý minh bạch, khi các quyết định kinh doanh được trả về đúng với nhịp đập của thị trường, và khi tư duy “phòng thủ trên sân nhà” nhường chỗ cho khát vọng “đem chuông đi đánh xứ người”, các DNNN sẽ thực sự khơi dậy được sức mạnh tiềm tàng.
Đó cũng là lúc họ hoàn thành sứ mệnh lịch sử mới: dẫn dắt chuỗi giá trị, nâng tầm doanh nghiệp Việt và tạo ra động lực tăng trưởng bứt phá, bền vững cho toàn nền kinh tế.
