Đó là cơ sở thực tiễn và cũng là những đòi hỏi đặt ra đối với việc xây dựng Luật Phát triển đô thị.
Bài toán vượt khuôn khổ pháp lý
Thực tiễn cho thấy, TPHCM đang đối mặt bài toán vượt khuôn khổ pháp lý khi giải quyết những vấn đề đặt ra. Về hạ tầng liên vùng, cảng biển, sân bay, đường vành đai, đường cao tốc, đường sắt, đường thủy và logistics vận hành là một chỉnh thể kinh tế thống nhất, kết nối với nhiều địa phương nhưng việc đầu tư, bố trí vốn và thủ tục vẫn được phân chia theo địa giới hành chính cũng như từng ngành quản lý.
Do đó, nhiều dự án chậm tiến độ không hẳn vì thiếu vốn hay thiếu nhu cầu, mà vì thiếu chủ thể điều phối đủ mạnh.
Trong nội đô, TPHCM đang phải giải quyết đồng thời nhiều bài toán tái cấu trúc không gian phát triển. Với đường sắt đô thị và mô hình TOD, khu vực quanh các nhà ga có thể trở thành động lực phát triển nhà ở, thương mại, dịch vụ và không gian công cộng, đồng thời tạo nguồn thu từ giá trị đất gia tăng. Tuy nhiên, pháp luật hiện hành chưa tạo được cơ chế để chuyển phần giá trị tăng thêm này thành nguồn lực tái đầu tư.
Trong khi đó, việc chỉnh trang nhà ven kênh rạch, cải tạo chung cư cũ, tái thiết những khu dân cư xuống cấp liên quan đồng thời đến đất đai, bồi thường, tái định cư, sinh kế, hạ tầng, môi trường, vốn đầu tư và sự đồng thuận của cộng đồng. Nếu mỗi khâu phải “đi qua” một đạo luật và một cơ quan khác nhau, dự án có thể mất nhiều năm chỉ để hoàn tất thủ tục.
Khu vực đường Tôn Đức Thắng, phường Sài Gòn TPHCM. ẢNH: HOÀNG HÙNG
TPHCM cũng đang định hướng phát triển hiệu quả trung tâm tài chính quốc tế, khu thương mại tự do, trung tâm logistics, trung tâm đổi mới sáng tạo và công nghệ cao. Tuy nhiên, điều mà trung tâm tài chính quốc tế cần nhất là môi trường pháp lý đủ linh hoạt để thử nghiệm sản phẩm tài chính, dòng vốn, mô hình kinh doanh, phương thức giải quyết tranh chấp mới và cơ chế thu hút chuyên gia quốc tế.
Để đáp ứng các yêu cầu phát triển đó, dự thảo Luật Phát triển đô thị đã bước đầu đưa ra hướng tiếp cận mới. Trong đó, cho phép linh hoạt sử dụng ngân sách đầu tư liên vùng, trao công cụ thu lại giá trị đất tăng thêm từ TOD để tái đầu tư.
Dự thảo mở hướng cho địa phương chủ động quyết định chính sách cải tạo, chỉnh trang, tái thiết; tích hợp quy hoạch và đề cập đến khu thương mại tự do, khu logistics tích hợp, thử nghiệm có kiểm soát. Đây chính là hệ công cụ mà các đô thị lớn đang rất thiếu, một thể chế mới cho các hoạt động kinh tế có mức độ phức tạp và cạnh tranh quốc tế cao.
Cần hệ điều hành thể chế mới
Dự thảo Luật Phát triển đô thị quy định TPHCM và các thành phố được công nhận là đô thị đặc biệt được áp dụng đầy đủ cơ chế của luật. Các thành phố khác chỉ được áp dụng một số cơ chế khi có chủ trương của cấp có thẩm quyền, phù hợp với điều kiện đặc thù, yêu cầu phát triển và năng lực thực thi. Quy định này cần được cụ thể hóa bằng bộ tiêu chí rõ ràng.
Bên cạnh đó, phân quyền phải đi cùng trách nhiệm giải trình. Quyền thử nghiệm phải có giới hạn thời gian, cơ chế giám sát, đánh giá độc lập và khả năng chấm dứt khi không hiệu quả. Cơ chế thí điểm cũng phải xác định rõ mục tiêu, phạm vi, thời gian, quản trị rủi ro và phương thức đánh giá. Nguyên tắc nhất quán là trao quyền đủ mạnh, nhưng không trao quyền vô điều kiện.
Cần rà soát cụ thể các dự án metro, chống ngập, phát triển cảng biển, logistics, không gian ngầm, tái thiết đô thị và liên kết vùng đang bị tắc nghẽn, kéo dài ở khâu nào; có bao nhiêu thủ tục có thể tích hợp; chi phí có thể giảm bao nhiêu; cơ chế kiểm soát nào sẽ được thiết lập sau phân quyền. Chính thực tiễn phát triển đô thị là căn cứ thuyết phục nhất cho sự ra đời của đạo luật, không chỉ là lập luận trong hồ sơ đề xuất chính sách.
Luật riêng cho đô thị lớn không phải là cơ chế ưu ái mà là yêu cầu của thực tiễn phát triển. Khi các đô thị đầu tàu đảm nhận những nhiệm vụ vượt ra ngoài phạm vi một địa phương, khuôn khổ pháp lý cũng phải đủ linh hoạt để giải quyết những vấn đề liên vùng, liên ngành và có tính cạnh tranh quốc tế. Cho cơ chế phù hợp cho các đô thị lớn chính là tạo thêm động lực tăng trưởng cho nền kinh tế.
