Các tổ chức quốc tế, từ FIFA cho đến Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), đua nhau công bố các dự báo tác động kinh tế khổng lồ từ World Cup 2026 như: 40,9-80,1 tỷ USD hoạt động kinh tế toàn cầu, gần 1 triệu việc làm được tạo ra, và 17 tỷ USD bổ sung vào GDP của nước Mỹ. Nhưng ẩn sau con số khủng này là những câu chuyện kinh tế không nhiều người biết.
Tổ chức phi lợi nhuận kiếm siêu lợi nhuận
Trong suốt nhiều thập kỷ, FIFA hoạt động dưới danh nghĩa một tổ chức phi lợi nhuận. Tuy nhiên, nếu đặt dưới lăng kính tài chính hiện đại, World Cup 2026 đánh dấu sự chuyển đổi trọn vẹn của FIFA thành một tập đoàn độc quyền. Lần đầu tiên trong lịch sử World Cup, FIFA tự vận hành giải đấu trực tiếp, giao dịch thẳng với các thành phố chủ nhà thay vì thông qua các liên đoàn quốc gia.
Theo cơ cấu đó, FIFA kiểm soát gần như toàn bộ doanh thu, từ bản quyền truyền hình, tài trợ cho đến bán vé và lưu trú, trong khi các thành phố và tiểu bang gánh toàn bộ chi phí vận hành. Đây là mô hình nhượng quyền kinh doanh (franchise): bên nhận nhượng quyền trả tiền để được vận hành, bên nhượng quyền ngồi nhà thu tiền.
Hiệu quả của mô hình này được phản ánh qua các con số tăng trưởng phi mã. FIFA dự kiến thu về 10,9 tỷ USD, tăng 56% so với kỳ Qatar 2022 và tương đương GDP của một quốc gia tầm trung tại châu Phi. Dòng tiền này được cấu trúc chặt chẽ gồm: 4,26 tỷ USD (chiếm 39%) từ bản quyền truyền hình; 3,1 tỷ USD (28%) từ bán vé và khách sạn; 2,69 tỷ USD (24%) từ tài trợ.
Tại thị trường Mỹ, bản quyền truyền hình vọt lên tới 94%. Thậm chí, FIFA đã áp dụng thuật toán định giá vé động (dynamic pricing), đẩy giá vé hạng nhất trận chung kết lên mức 7.875 USD.
Điểm đáng chú ý là cách FIFA thiết kế lại kiến trúc thương mại của mình. Danh mục tài trợ của FIFA hiện bao gồm các đối tác toàn cầu tài trợ tất cả sự kiện, các nhà tài trợ riêng cho từng giải đấu, và các nhà hỗ trợ theo khu vực địa lý. FIFA đã gần như bán hết toàn bộ danh mục tài trợ và kỳ vọng đây sẽ là doanh thu tài trợ cao nhất từ trước đến nay của một sự kiện thể thao đơn lẻ.
Ở cấp độ cao nhất, 7 đối tác toàn cầu của FIFA bao gồm: Adidas, Coca-Cola, Qatar Airways, Aramco, Visa, Hyundai-Kia và Lenovo. Các đối tác ở tầng cao nhất này trả ước tính 150-200 triệu USD cho 1 chu kỳ 4 năm để có được quyền sử dụng thương hiệu FIFA toàn cầu.
Victor Matheson, nhà kinh tế thể thao tại Đại học Holy Cross với gần 3 thập kỷ nghiên cứu các siêu sự kiện, nhận xét: "Khác với một câu lạc bộ địa phương cần giữ chân người hâm mộ cho mùa giải tới, FIFA không có "khách hàng quen" cần bảo vệ. Mỗi kỳ World Cup là một thị trường hoàn toàn mới".
Chủ nhà có tiếng mà không có miếng?
Nếu FIFA là bên thắng lớn nhất về tài chính, thì các thành phố chủ nhà đang đối mặt với một bài toán kinh tế không mấy dễ chịu. Theo phân tích của các nhà kinh tế, FIFA và mạng lưới thương mại của tổ chức này (bao gồm các nhà tài trợ toàn cầu và chủ sở hữu bản quyền truyền hình) mới là bên hưởng lợi nhiều nhất về tài chính từ World Cup, chứ không phải các thành phố chủ nhà hay người dân địa phương.
Cấu trúc hợp đồng mà FIFA ký với các thành phố chủ nhà phản ánh rõ sự bất cân xứng này. Hợp đồng của FIFA giao cho các địa phương các khoản chi phí an ninh, giao thông, nâng cấp sân vận động, quản lý hành chính và thiết lập fan zone (tức gần như tất cả chi phí tổ chức/vận hành), trong khi giữ lại cho mình các nguồn doanh thu có khả năng bù đắp như vé, tài trợ và bản quyền truyền hình.
Andrew Zimbalist, nhà kinh tế học tại Đại học Smith College, gọi đây là "cơ cấu thua lỗ về mặt kết cấu" và nhận xét rằng không thành phố nào trong số các thành phố chủ nhà có thể hưởng lợi về mặt kinh tế từ World Cup, bởi họ không nhận được doanh thu nhưng phải gánh các chi phí có thể vượt quá 100 triệu USD cho mỗi thành phố.
Lợi ích kinh tế địa phương thực chất thường mang tính tập trung và tạm thời, chủ yếu diễn ra trong ngành du lịch và khách sạn, rồi nhanh chóng trở về mức bình thường ngay khi giải đấu kết thúc và du khách rời đi. Đây là đặc điểm được các nhà kinh tế thể thao ghi nhận nhất quán qua nhiều kỳ World Cup, không phải ngoại lệ của năm 2026.
Ngành khách sạn vỡ mộng
Một nghiên cứu chung của FIFA và WTO từng tự tin dự báo giải đấu sẽ tạo ra từ 40,9-80,1 tỷ USD hoạt động kinh tế toàn cầu. Tuy nhiên, sự sụp đổ của các dự báo vĩ mô đã bộc lộ ngay trước khi trái bóng lăn.
Dữ liệu từ Hiệp hội Khách sạn và Lưu trú Mỹ (AHLA) ghi nhận 80% khách sạn tại 11 thành phố chủ nhà báo cáo lượng đặt phòng thấp hơn dự báo, biến giải đấu thành một "non-event" (sự kiện không tạo ra tác động). AHLA lập tức đổ lỗi cho chính sách nhập cư cứng rắn làm đứt gãy dòng khách quốc tế.
Mô hình kinh tế lượng của Tourism Economics chỉ ra việc kéo dài thời gian chờ visa và chấm dứt miễn phỏng vấn sẽ tước đi của nền kinh tế Mỹ 6,55 triệu lượt khách và 20,8 tỷ USD chi tiêu chỉ riêng trong năm 2026. Đây là một lý do hoàn hảo để AHLA, một thế lực vận động hành lang khổng lồ vừa chi 840.000 USD trong quý III-2025, sử dụng làm vũ khí gây áp lực lên Quốc hội Mỹ.
Thế nhưng, góc nhìn vĩ mô từ hãng phân tích dữ liệu AirROI đã lật tẩy một nửa sự thật mà ngành khách sạn muốn che giấu: sự ế ẩm không chỉ do chính sách visa, mà do 2 sự đứt gãy cấu trúc bên trong chuỗi cung ứng.
Thứ nhất, chính FIFA đã bóp méo thị trường. Tổ chức này đã bất ngờ hủy bỏ tới 70% lượng phòng khách sạn mà họ đã chặn giữ trước giải đấu (bao gồm 15.000 đêm phòng ở Vancouver và 2.000 phòng ở Philadelphia). Cú "xả hàng" đột ngột này đã xóa sổ hoàn toàn tín hiệu "nhu cầu ảo" ban đầu, đẩy các khách sạn vào tình thế việt vị.
Thứ hai, sự thất bại trước nền kinh tế chia sẻ. Dữ liệu cho thấy tỷ lệ lấp đầy của dịch vụ lưu trú ngắn hạn (STR) tại các thành phố chủ nhà tăng vọt 100-187% so với mức cơ sở.
Động lực của sự dịch chuyển này nằm ở bài toán chi phí nhóm cực kỳ thực dụng: Một nhóm 4 người đi xem bóng đá tại Dallas (Mỹ) trong tuần thi đấu đỉnh điểm sẽ phải trả 550 USD/người/đêm tại khách sạn, nhưng nếu thuê một căn nhà 4 phòng ngủ trên nền tảng Airbnb, chi phí bị ép xuống chỉ còn 85 USD/người/đêm.
Ngành khách sạn truyền thống thua vì không thể cạnh tranh mức tiết kiệm 85% chi phí lưu trú của mô hình chia sẻ.
