Hiệu ứng dây chuyền
Eo biển Hormuz là một trong những “yết hầu” quan trọng nhất của thương mại năng lượng thế giới, nơi khoảng 20% lượng dầu mỏ toàn cầu được vận chuyển qua mỗi ngày. Khi tuyến đường này bị gián đoạn, dù chỉ trong thời gian ngắn, giá dầu và khí đốt gần như lập tức phản ứng.
Nhưng năng lượng không chỉ là nhiên liệu cho xe cộ hay nhà máy. Trong nông nghiệp hiện đại, khí đốt tự nhiên là nguyên liệu đầu vào cốt lõi để sản xuất phân đạm (ure), trong khi dầu mỏ chi phối chi phí vận chuyển và logistics của toàn bộ chuỗi cung ứng phân bón.
Do đó, mỗi cú sốc năng lượng đều nhanh chóng lan sang thị trường phân bón. Kinh nghiệm từ các cuộc khủng hoảng trước đây cho thấy giá phân bón có thể tăng hàng chục phần trăm chỉ trong vài tuần nếu giá khí đốt leo thang. Điều đáng nói là thị trường này phản ứng không chỉ với nguồn cung thực tế, mà còn với kỳ vọng và tâm lý lo ngại thiếu hụt.
Phân bón là một trong những chi phí lớn nhất trong sản xuất nông nghiệp. Khi giá tăng mạnh, nông dân thường không có nhiều lựa chọn ngoài việc cắt giảm. Điều này thể hiện qua 3 xu hướng rõ rệt: giảm lượng phân bón sử dụng, chuyển sang các loại cây trồng ít chi phí hơn, hoặc thu hẹp quy mô sản xuất.
Trong ngắn hạn, tác động có thể chưa rõ ràng, nhưng chỉ sau một vụ mùa, hệ quả bắt đầu xuất hiện: năng suất giảm, chất lượng nông sản đi xuống, và tổng sản lượng bị thu hẹp.
Khi hàng triệu nông dân trên toàn cầu cùng điều chỉnh theo hướng tiết giảm đầu vào, sản lượng nông nghiệp thế giới có thể suy giảm đáng kể mà không cần bất kỳ cú sốc thiên tai hay chiến tranh trực tiếp nào.
Nguy cơ “thắt cổ chai”
Khi sản lượng giảm trong khi nhu cầu vẫn ổn định, áp lực lên giá lương thực là điều khó tránh khỏi. Điều này đặc biệt đáng lo ngại trong bối cảnh nhiều quốc gia đã phải đối mặt với lạm phát thực phẩm kéo dài sau đại dịch và các xung đột địa chính trị gần đây.
Các quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu lương thực sẽ là những bên chịu tác động đầu tiên. Giá tăng không chỉ làm gia tăng chi phí nhập khẩu mà còn gây áp lực lên cán cân thanh toán và ngân sách nhà nước. Trong khi đó, các tổ chức viện trợ nhân đạo cũng phải đối mặt với chi phí cao hơn để duy trì các chương trình hỗ trợ.
Ở cấp độ xã hội, lạm phát lương thực thường tác động mạnh nhất đến nhóm thu nhập thấp. Khi chi tiêu cho thực phẩm chiếm tỷ trọng lớn trong thu nhập, bất kỳ biến động giá nào cũng có thể nhanh chóng chuyển thành áp lực sinh kế, thậm chí dẫn đến bất ổn.
Một trong những đặc điểm khiến cú sốc này trở nên nguy hiểm là độ trễ. Không giống thị trường dầu mỏ hay chứng khoán phản ứng gần như tức thời, nông nghiệp vận hành theo chu kỳ mùa vụ. Điều đó có nghĩa là những quyết định cắt giảm phân bón hôm nay có thể chỉ bộc lộ hậu quả sau 3-6 tháng, khi vụ mùa kết thúc.
Đến thời điểm đó, việc điều chỉnh nguồn cung trở nên khó khăn hơn nhiều, bởi sản xuất nông nghiệp không thể “tăng tốc” ngay lập tức như các ngành công nghiệp khác. Chính độ trễ này khiến khủng hoảng lương thực, nếu xảy ra, thường mang tính kéo dài và khó kiểm soát hơn các cú sốc kinh tế ngắn hạn.
Lịch sử gần đây đã cung cấp những ví dụ rõ ràng. Trong giai đoạn căng thẳng năng lượng toàn cầu những năm 2021-2022, giá phân bón đã tăng mạnh, kéo theo chi phí sản xuất nông nghiệp leo thang ở nhiều khu vực. Một số quốc gia buộc phải giảm sử dụng phân bón, dẫn đến sản lượng nông nghiệp suy giảm trong các vụ mùa tiếp theo.
Cuộc khủng hoảng “ít tiếng ồn”
Dù bối cảnh hiện tại có những khác biệt, cơ chế tác động về cơ bản không thay đổi. Thế nhưng, điều này lại khiến nhiều chuyên gia lo ngại rằng nếu tình hình tại Trung Đông tiếp tục bất ổn, một vòng xoáy tương tự có thể tái diễn, thậm chí với quy mô lớn hơn.
Khác với những cú sốc tài chính thường diễn ra nhanh và gây chú ý lớn, tác động từ Hormuz đến nông nghiệp và lương thực mang tính âm thầm nhưng kéo dài. Nó không tạo ra những biến động tức thì trên bảng điện tử, nhưng lại ảnh hưởng trực tiếp đến bữa ăn hàng ngày của hàng tỷ người.
Trong bối cảnh thế giới ngày càng phụ thuộc vào các chuỗi cung ứng toàn cầu, những “nút thắt” như Hormuz không chỉ là vấn đề địa chính trị hay năng lượng, mà còn là yếu tố có thể định hình an ninh lương thực trong dài hạn.
Nếu không được theo dõi và ứng phó kịp thời, cú sốc này có thể trở thành một trong những thách thức lớn nhất đối với hệ thống nông nghiệp toàn cầu trong thời gian tới.
