Không chỉ Hungary, ít nhất 10 lò phản ứng khác từ Pháp, Thụy Sĩ, Bulgaria đến Romania cũng rơi vào cảnh bị gián đoạn vận hành, hoặc phải cắt giảm công suất do sông ngòi cạn kiệt.
Mực nước sông Danube giảm sâu
Ngày 1-8, Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Hungary (OAH) xác nhận 2 trong 4 tổ máy của nhà máy Paks - nguồn cung cấp gần 50% điện quốc gia và vận hành liên tục từ năm 1982, đã phải dừng hoàn toàn, trong khi 2 tổ máy còn lại cắt giảm 50% công suất, kéo tổng sản lượng toàn nhà máy xuống chỉ còn khoảng 25% so với công suất thiết kế 2.000 MW.
Nguyên nhân là lưu lượng nước của sông Danube giảm sâu, chỉ còn 1.590m3/giây, bằng 34% mức trung bình 4.700m3/giây, khiến hệ thống bơm mất khả năng hút nước làm mát cho 4 lò phản ứng Soviet. Thủ tướng Hungary Péter Magyar cảnh báo, nếu Paks buộc phải dừng hoàn toàn, nền kinh tế Hungary sẽ thiệt hại tới 50 tỷ forint (khoảng 137 triệu EUR) mỗi tháng.
Không chỉ có Paks của Hungary, nhà máy điện hạt nhân Cernavodă của Romania (cung cấp 20% điện cả nước) cũng đứng trước nguy cơ dừng hoạt động khi tổ máy số 1 phải ngắt kết nối vì thiếu nước.
Chính phủ Romania ban bố tình trạng khẩn cấp suốt tháng 8, huy động hải quân dùng thuốc nổ phá mỏm đá ngầm trên kênh Bala nhằm khơi thông dòng chảy cứu vãn nhà máy, đồng thời bắt đầu nhập khẩu điện từ Ukraine thông qua đối tác Moldova để bù đắp sản lượng thiếu hụt.
Đây là một sự đảo chiều hiếm thấy trong cấu trúc năng lượng Đông Âu, bởi chỉ vài năm trước, chính Romania là quốc gia xuất khẩu điện để hỗ trợ hệ thống năng lượng của Kiev.
Tại Tây Âu, thách thức không chỉ là thiếu nước vật lý, mà là giới hạn sinh thái và nhiệt động lực học. Pháp, quốc gia phụ thuộc tới 70% vào điện hạt nhân với 56 lò phản ứng, đã phải cắt giảm công suất tại hàng loạt nhà máy dọc sông Garonne (có nhà máy điện hạt nhân Golfech), sông Rhône (có Bugey, Tricastin, Saint-Alban), sông Seine (có Nogent-sur-Seine) và sông Meuse (có Chooz).
Đáng chú ý, đây không phải sự cố kỹ thuật hay rủi ro an toàn, mà do áp lực pháp lý bảo vệ môi trường khắt khe. Luật châu Âu quy định, khi nhiệt độ nước xả trở lại sông sau khi làm mát các nhà máy hạt nhân không được vượt quá ngưỡng an toàn (28 độ C ở Pháp, 25 độ C ở Thụy Sĩ), nhằm bảo vệ hệ sinh thái thủy sinh và ngăn tảo độc.
Chính vì vậy khi nước sông tự nhiên nóng lên, các nhà máy buộc phải giảm công suất để tuân thủ quy định môi trường.
Tại Thụy Sĩ, cả 2 lò phản ứng của nhà máy Beznau trên sông Aare bị ngắt khỏi lưới điện ngày 26-6, khi nhiệt độ nước sông chạm 25 độ C, nằm im lìm nhiều tuần và sau đó chỉ được vận hành ở mức 50% công suất.
Linh hoạt cho hệ thống năng lượng
Khi nhiệt độ không khí tăng cao, nhu cầu chạy điều hòa vọt lên cực đại. Thiếu điện buộc các nhà điều hành phải kích hoạt các nhà máy điện khí đắt đỏ hoặc tăng cường nhập khẩu. Hệ quả là giá điện bán buôn trên thị trường giao ngay tại khu vực Nam Âu và Balkan có lúc chạm mốc kỷ lục 700 EUR/MWh (ngày 3-8).
Châu Âu phải tăng huy động nhiệt điện than và khí để bù đắp, đi ngược lại nỗ lực giảm phát thải carbon. Một vòng lặp đang siết chặt hệ thống năng lượng châu Âu: khí hậu cực đoan làm suy yếu nguồn điện sạch, và chính sự suy yếu đó lại kéo hệ thống quay về với nhiên liệu hóa thạch.
Thực ra những tổn thương cục bộ trong mùa hè 2026 cho thấy biến đổi khí hậu đã làm khó cho các nhà máy điện hạt nhân - “lá chắn năng lượng sạch hoàn hảo” và ổn định nhất.
Tuy nhiên, đây cũng là lúc buộc châu Âu phải thay đổi triệt để chiến lược quy hoạch. Điều đang thay đổi không chỉ là công nghệ, mà là triết lý vận hành hệ thống điện: từ tối ưu hóa từng nguồn điện riêng lẻ sang xây dựng một hệ thống linh hoạt, có khả năng chống chịu trước các cú sốc khí hậu.
Ngành công nghiệp hạt nhân đã chứng minh khả năng thích nghi ở Pháp. Nhờ nâng cấp hệ thống làm mát và cải thiện lịch bảo trì, thiệt hại sản lượng điện do nắng nóng ở Pháp đã giảm từ 5,5TWh năm 2003 xuống chỉ còn 0,5TWh năm 2022.
Hay như tập đoàn điện lực Pháp (EDF) đang triển khai kế hoạch thích ứng khí hậu trị giá 8,7 tỷ EUR kéo dài 15 năm, nâng cấp các nhà máy sang tháp tản nhiệt khép kín tuần hoàn, như mô hình tại nhà máy điện hạt nhân Civaux, để giảm bớt sự phụ thuộc vào nước sông tự nhiên.
Bên cạnh đó, bản đồ địa lý năng lượng châu Âu đang dịch chuyển. Các dự án xây dựng lò phản ứng mới và lò phản ứng module nhỏ (SMR), đang ưu tiên các vùng duyên hải ven biển nhằm tận dụng nguồn nước biển dồi dào, ổn định nhiệt. Đối với các dự án buộc phải xây sâu trong đất liền, các nhà phát triển chấp nhận chi phí đầu tư ban đầu (CapEx) cao hơn để xây dựng tháp tản nhiệt khép kín.
Châu Âu cũng đổ thêm hàng tỷ EUR vào hạ tầng lưu trữ năng lượng, như hệ thống pin BESS và thủy điện tích năng, kết hợp số hóa và liên kết lưới điện xuyên biên giới để tối ưu hóa việc phân phối điện giữa các vùng thặng dư và thiếu hụt cục bộ.
Những nguồn điện hạt nhân vốn được coi là “lá chắn năng lượng sạch hoàn hảo” và ổn định nhất vẫn giữ vai trò “trụ cột”. Tuy nhiên, trong một thế giới khí hậu ngày càng cực đoan, khủng hoảng thời tiết chỉ là nhất thời, vấn đề là quy hoạch ngành năng lượng sạch phải có tính linh hoạt để đối phó.
