Nếu không xử lý từ đầu, vi phạm dễ thành “chuyện đã rồi". Khi đó, chi phí giải quyết hậu quả luôn lớn hơn chi phí ngăn chặn.
Nghị định 281/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 123/2024/NĐ-CP của Chính phủ, có hiệu lực từ ngày 31-8 tiếp tục hoàn thiện cơ chế xử lý vi phạm đất đai, bảo đảm đồng thời ba yêu cầu: xử lý đúng hành vi, khắc phục hậu quả và không để người vi phạm được hưởng lợi từ sai phạm.
Nghị định bổ sung các biện pháp buộc khôi phục tình trạng ban đầu của đất và mốc địa giới; thực hiện lại thủ tục hành chính; nộp lại giấy tờ giả hoặc giấy tờ bị sửa chữa. Số tiền thu lợi bất hợp pháp cũng phải nộp vào ngân sách. Đây là cách tiếp cận đúng: xử phạt phải làm mất lợi ích từ vi phạm đem lại và lập lại trật tự pháp lý, không thể để người vi phạm nộp tiền rồi tiếp tục hưởng lợi.
Nghị định cũng không “siết” máy móc. Mức phạt từ 2-3 triệu đồng đối với cá nhân không đăng ký biến động đất đai được duy trì, bởi dữ liệu không đúng sẽ làm phát sinh tranh chấp, thất thu thuế, cản trở quy hoạch và bồi thường.
Riêng trường hợp doanh nghiệp thỏa thuận nhận quyền sử dụng đất của người dân để thực hiện dự án theo Điều 127 Luật Đất đai thì không bị phạt về hành vi chưa đăng ký biến động đất đai. Vợ chồng chung quyền sử dụng đất được xử phạt như một cá nhân.
Đối với hành vi xảy ra trước ngày Nghị định có hiệu lực, đã lập biên bản nhưng chưa ban hành quyết định xử phạt, nếu Nghị định 281 không còn quy định trách nhiệm pháp lý hoặc quy định trách nhiệm pháp lý nhẹ hơn thì áp dụng quy định mới. Sự nghiêm minh vì thế đi cùng việc xác định đúng chủ thể và trách nhiệm.
Nội dung được quan tâm nhất là thẩm quyền cấp xã. Theo Nghị định 281, Chủ tịch UBND cấp xã có quyền phạt cảnh cáo; phạt tiền đến 250 triệu đồng đối với một hành vi vi phạm của cá nhân và đến 500 triệu đồng đối với tổ chức; đình chỉ hoạt động dịch vụ tư vấn trong ba tháng; áp dụng các biện pháp khắc phục hậu quả theo quy định.
Mỗi quyết định sẽ căn cứ hành vi, khung chế tài tương ứng, diện tích vi phạm nếu điều khoản có quy định và các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ; đồng thời bảo đảm đầy đủ trình tự, thủ tục theo pháp luật về xử lý vi phạm hành chính.
Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, trao thêm thẩm quyền cho cấp xã là hợp lý. Đây là cấp gần hiện trạng đất đai nhất, có khả năng phát hiện và can thiệp trước khi vi phạm nhỏ phát triển thành công trình lớn hoặc khu dân cư trái phép. Trao quyền chính là trao trách nhiệm, đồng thời hạn chế việc đùn đẩy hồ sơ lên trên trong khi vi phạm vẫn tiếp diễn.
Dĩ nhiên, thẩm quyền càng lớn thì yêu cầu kiểm soát càng cao. Hồ sơ về nguồn gốc, diện tích và hiện trạng đất phải đầy đủ; quyết định xử phạt phải được công khai, số hóa, kiểm tra; quyền giải trình, khiếu nại, khởi kiện của người dân phải được bảo đảm.
Một nghị định không thể tự giải quyết mọi bất cập trong quản lý đất đai. Hiệu quả cuối cùng vẫn phụ thuộc vào năng lực và sự liêm chính của người thực thi. Nhưng muốn bộ máy chịu trách nhiệm thì phải trao đủ thẩm quyền; muốn pháp luật có sức răn đe thì chế tài không thể chỉ nằm trên giấy.
Nghị định 281 đi đúng hướng khi gắn phân cấp với trách nhiệm, xử phạt với khắc phục hậu quả, kỷ cương với bảo vệ quyền lợi hợp pháp. Đây sẽ là công cụ quan trọng để ngăn vi phạm từ cơ sở và giữ gìn nguồn lực đất đai cho phát triển.
