TS. Trần Du Lịch: TPHCM cần xây dựng 'bài toán ngược' về kinh tế

Cuốn sách mới ra mắt “Ký ức - Niềm tin & Khát vọng” của TS. Trần Du Lịch không chỉ là hồi ức cá nhân mà còn kể lại hành trình nhận thức về mô hình phát triển kinh tế Việt Nam. Nhân dịp ra mắt cuốn sách này, TS. Trần Du Lịch đã có những chia sẻ xoay quanh quá trình viết sách và hành trình sống, làm việc của mình.

PHÓNG VIÊN: - Thưa TS., trong cuốn sách “Ký ức - Niềm tin & Khát vọng”, ông đã hệ thống lại toàn bộ hành trình sống, làm việc và tư duy kinh tế và tham gia xây dựng chính sách kinh tế của mình. Việc chuẩn bị và chắt lọc các trải nghiệm, nghiên cứu để hình thành cuốn sách này được ông thực hiện như thế nào?

TS TRẦN DU LỊCH: - Tại “Lời nói đầu” và “Thay lời kết luận” của quyển sách, tôi cũng đã mô tả lại quá trình tôi viết tập ký ức này. Tôi nghỉ hưu tháng 8-2016, khi đó tôi cũng đã có ý định tổng hợp những bài nghiên cứu về kinh tế và cải cách thể chế kinh tế trong hơn 40 năm làm công tác nghiên cứu để in sách.

Nhưng ngay sau khi nghỉ hưu, tôi được nhiều cơ quan, địa phương mời làm tư vấn, nên thời gian cứ trôi đi mãi… Cho đến vài năm gần đây, một số bạn bè khuyên tôi nên ghi lại hành trình sống và làm việc của tôi suốt 60 năm khi đôi lúc từng câu chuyện của cuộc đời và công việc, tôi có kể cho các bạn nghe: Từ những câu chuyện từ một cậu bé ở làng quê nghèo ở Bình Định (nay là tỉnh Gia Lai) đến TPHCM để kiếm sống, học tập và cơ may có được “hành trình 50 năm” phục vụ cho TPHCM sau ngày 30-4-1975.

Cách đây hơn 1 năm, tôi mới có ý định viết và dành thời gian để ôn lại những ký ức còn lưu lại trong tâm trí về tuổi thơ, về lao động kiếm sống, về học tập và làm công tác nghiên cứu, tư vấn chính sách cho trung ương, địa phương, thực hiện chức trách của đại biểu Quốc hội trong 3 nhiệm kỳ.

Đặc biệt hơn là về những ký ức gắn bó với TPHCM - nơi nuôi dưỡng và giúp tôi trưởng thành, về những ân nhân đã giúp tôi vượt qua những khó khăn ở những thời điểm khác nhau, những vị lãnh đạo đã tin tưởng giao việc, tạo cơ hội cho tôi có những đóng góp nhất định vào sự phát triển chung…

Cuộc đời và công việc như những thước phim dài cứ hiện dần trong tâm trí và theo dòng thời gian, tôi ngồi gõ trên máy tính từng sự kiện mà tôi nhớ được.

Cuốn sách được viết từ những ký ức rất riêng nhưng rồi lại mở ra những suy tư lớn về kinh tế đất nước. Trong quá trình viết, khoảnh khắc cuộc sống hay vấn đề kinh tế nào khiến ông phải dừng lại suy ngẫm nhiều nhất?

- Tôi bắt đầu làm công tác nghiên cứu khoa học ở Viện Khoa học xã hội miền Nam từ tháng 6-1976 và khởi đầu là nghiên cứu về Đồng bằng sông Cửu Long; nghiên cứu mối quan hệ kinh tế giữa TPHCM với ĐBSCL; kinh tế ngoài quốc doanh ở TPHCM vào đầu thập niên 1990.

Trong những năm đầu của Đổi mới, từ thực tiễn TPHCM, tôi nhìn thấy sức sống của thị trường, của khu vực kinh tế ngoài quốc doanh nên đã thôi thúc tôi nghiên cứu sâu hơn về thể chế kinh tế.

Có thể nói, phần lớn các nghiên cứu và kiến nghị chính sách của tôi ở trung ương và địa phương đều tập trung vào cải cách thể chế kinh tế, tôi xem đó là động lực phát triển. Nói đến khái niệm thể chế thì khá rộng, nhưng trục nghiên cứu của tôi vẫn là “mối quan hệ giữa nhà nước và thị trường”.

Khoảng 15 năm trước ở hành lang hội trường Ba Đình, khi trả lời phỏng vấn báo chí, tôi có nói: “Đầu tư để hoàn thiện thể chế là loại đầu tư ít tốn kém nhất, nhưng mang lại hiệu quả cao nhất. Tuy nhiên, đây cũng là khâu khó khăn nhất”.

Trong hành trình nhận thức về kinh tế thị trường Việt Nam được trình bày trong sách, theo ông đâu là vấn đề mà đến nay vẫn còn nguyên giá trị gợi mở cho công tác hoạch định chính sách?

- Trong suốt 50 năm, từ khi bắt đầu làm công tác nghiên cứu kinh tế, thể chế kinh tế cũng chính là hành trình tôi nhận thức dần mô hình phát triển kinh tế Việt Nam thông qua đường lối chính sách và thực tiễn vận động của nền kinh tế.

Ở phần thứ 3 của sách, tôi minh họa hành trình nhận thức về mô hình phát triển kinh tế Việt nam, trong đó gửi gắm suy nghĩ của mình vào 10 nội dung trong mục I: “Tâm huyết và trăn trở” và kèm theo một số bài viết minh họa ở mục II.

Tôi kỳ vọng những điều tôi “tâm huyết và trăn trở” có chút ý nghĩa nào đó cho những người làm chính sách kinh tế và đổi mới thể chế tham khảo mà thôi.

Thông qua việc ra mắt cuốn sách này, ông kỳ vọng đóng góp điều gì cho các thảo luận chính sách hiện nay, đặc biệt trong bối cảnh TPHCM và nền kinh tế Việt Nam đang tìm kiếm động lực tăng trưởng mới?

- Như tôi đã nói trong sách, suốt quá trình nghiên cứu phần lớn dựa vào thực tiễn của TPHCM và trong sách này tôi cũng dành một số mục để nói về TPHCM. Để trả lời câu hỏi trên, tôi xin trích 1 đoạn ở trang 270 như sau: “Việt Nam nói chung và TPHCM nói riêng thời cơ đang mở ra cho giai đoạn phát triển mới. Trong đó việc chuyển đổi mô hình tăng trưởng với nền tảng: Xanh và Số mang tính tất yếu và giai đoạn 10 năm tới mang ý nghĩa quyết định đối với mục tiêu 2045".

Theo tôi TPHCM cần xây dựng “bài toán ngược” về tốc độ tăng trưởng kinh tế 2 con số, để tính toán về phương thức huy động nguồn lực thông qua khâu đột phá về thể chế

Trong giai đoạn 2026-2030, TPHCM vẫn phải vừa triển khai những chương trình dự án mới theo quy hoạch, nhưng vẫn phải thực hiện dứt điểm những công trình, dự án đang tồn tại, gây lãng phí nguồn lực, nên cần đổi mới phương thức thực thi; tránh lối mòn và phải khơi dậy được truyền thống năng động sáng tạo của cả hệ thống chính trị.

Việc xây dựng các chương trình trọng điểm đột phá trong nhiệm kỳ Đại hội Đảng bộ TPHCM 2025-2030, trước hết là các công trình dự án triển khai thực hiện quy hoạch và các công trình dự án nối tiếp giai đoạn 2021-2025.

Xét về vị trí địa - kinh tế, hạ tầng kinh tế, tiềm lực khoa học - công nghệ, nguồn nhân lực; sự tiếp tục đổi mới về quản lý và chính sách kinh tế vĩ mô, hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, chuyển đổi kinh tế số, kinh tế xanh, TPHCM là nơi có điều kiện nhất để chuyển mình sang giai đoạn phát triển mới nhanh và bền vững hơn, với tầm nhìn toàn cầu”.

Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện này.